Макс Боқаев — Атыраудағы азаматтық белсенді, 2016 жылғы сәуірде Жер кодексіне енгізілген түзетулерге қарсы митингті ұйымдастырушылардың бірі. 2016 жылғы қарашада сот оны заңгер Талғат Аянмен бірге бес жылға бас бостандығынан айырды. Аян 2018 жылы мерзімінен бұрын босады, ал Боқаев жазасын толық өтеп, 2021 жылғы ақпанда бостандыққа шықты. Содан кейін оған әкімшілік қадағалау бірнеше рет ұзартылды. Оның есімі әлі күнге дейін терроризм мен экстремизмді қаржыландыруға байланысты адамдардың тізімінде тұр.
Макс Боқаев кім
2016 жылға дейін Боқаев Атырауда қоғам белсендісі ретінде танымал болған. Халықаралық адам құқықтары федерациясының (FIDH) дерегінше, ол «Арлан» қоғамдық бірлестігін басқарған. Бірлестік жергілікті билік пен мұнай компанияларының әрекетін бақылап, экология мен әлеуметтік мәселелермен айналысқан. Боқаев 2011 жылдан бастап Өндіруші салалардың ашықтығы бастамасына мүше болған. 2016 жылы Атырау облысында азаптауға қарсы ұлттық алдын алу тетігінің өңірлік тобын басқарған. Ұлттық алдын алу тетігі — түрмелер мен тергеу изоляторларындағы жағдайды тексеретін қоғамдық бақылаушылар.
2016 жылғы жер митингтері: бәрі неден басталды
Наразылыққа Жер кодексіне енгізілген түзетулер себеп болды. Human Rights Watch дерегінше, билік басқа да өзгерістермен қатар шетелдіктердің ауыл шаруашылығы жерін жалға алу мерзімін 10 жылдан 25 жылға дейін ұзартуды ұсынған. Көптеген қазақстандықтар мұны жердің шетелдіктерге сатылу қаупі деп қабылдады.
- 2016 жылғы 24 сәуірде Атыраудағы Исатай мен Махамбет алаңында келісілмеген митинг өтті. Оған жүздеген адам келді, олардың арасында Боқаев пен Аян да болды.
- 2016 жылғы мамырда басқа қалаларда да митингтер өтті. Президент Нұрсұлтан Назарбаев Жер кодексінің даулы нормаларына мораторий жариялады.
- 2016 жылғы мамырдың ортасында Боқаев, Аян және тағы жиырмадан астам белсенді ұсталып, әкімшілік қамаққа алынды. 21 мамырда полиция түрлі қалаларда акцияға шықпақ болған жүздеген адамды ұстады.
Жер реформасының өзі немен аяқталғанын жерді шетелдіктерге сатуға бола ма деген материалда толық айттық. Қысқасы: 2021 жылғы мамырда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ауыл шаруашылығы жерін шетелдіктерге сатуға және жалға беруге тыйым салатын заңға қол қойды.
Боқаев пен Аян ісі: баптар мен үкім
Сот Атырауда 2016 жылғы 12 қазанда басталды. 2016 жылғы 28 қарашада Атырау қаласының № 2 соты Боқаев пен Аянды Қылмыстық кодекстің үш бабы бойынша кінәлі деп таныды:
| ҚК бабы | Айып |
|---|---|
| 174-баптың 2-бөлігі | адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен әлеуметтік араздықты қоздыру |
| 274-баптың 4-бөлігінің 2-тармағы | көпшілік іс-шаралар кезінде көрінеу жалған ақпарат тарату |
| 400-бап | митингтерді ұйымдастыру және өткізу тәртібін бұзу |
Әрқайсысы жалпы режимдегі колонияда 5 жылға бас бостандығынан айырылды. Сондай-ақ оларға босағаннан кейін 3 жыл бойы қоғамдық қызметпен айналысуға тыйым салынып, 250 АЕК (ол кезде 530 250 теңге) айыппұл салынды. 2017 жылғы 20 қаңтарда апелляциялық сот үкімді өзгеріссіз қалдырды.
Сотта «Шымкентпиво» компаниясының иесі, кәсіпкер Тоқтар Төлешовтің есімі аталды. Оны тергеу изоляторынан бейнебайланыс арқылы жауап алды. БАҚ дерегінше, Төлешов Боқаев пен Аянды жеке танымайтынын, бірақ делдал арқылы Аянға ақша мен жер реформасы туралы материалдар бергенін айтқан. 2016 жылғы 7 қарашада Төлешовтің өзі билікті басып алуға әрекет жасады деген іс бойынша 21 жылға сотталды. Боқаев 2016 жылы-ақ олардың ісін «сыра путчисіне» байлауға тырысуды сандырақ деп атап, адамдар алаңға реформаның өзіне бола шыққанын айтқан.
Human Rights Watch пен Amnesty International Боқаев пен Аянды бейбіт наразылық білдірушілер деп санап, оларды босатуды талап етті. FIDH дерегінше, 2017 жылғы тамызда БҰҰ-ның Ерікті түрде ұстау жөніндегі жұмыс тобы Боқаевтың қамалуын заңсыз деп таныған.
Макс Боқаев қазір қайда, Талғат Аянның тағдыры қандай
Талғат Аян. 2018 жылғы сәуірде Ақтөбедегі сот оның өтелмеген мерзімін бас бостандығын шектеумен ауыстырды, ол колониядан шықты.
Макс Боқаев. Ол жазасын толық өтеп, 2021 жылғы 4 ақпанда Атыраудағы УГ-157/9 колониясынан шықты. Босағаннан кейін Атырау соттары оған әкімшілік қадағалау белгіледі: сағат 22:00-ден 06:00-ге дейін үйден шығуға, полицияның рұқсатынсыз қаладан кетуге және қоғамдық орындарда қоғамдық-саяси тақырыптарды талқылауға болмайды. 2024 жылғы қаңтарда сот қадағалауды тағы жарты жылға ұзартты: сот Боқаевты «түзелу жолына түспеді» деп санады. Оған бейбіт жиналыстар бостандығы туралы онлайн-пікірталасқа қатысқаны мен Facebook-тегі жазбасы себеп болды.
2017 жылғы ақпаннан бастап Боқаев Қаржылық мониторинг агенттігі жүргізетін терроризм мен экстремизмді қаржыландыруға байланысты адамдар тізімінде тұр. Белсендінің айтуынша, осыған байланысты ол банкте шот аша алмайды, мүлікпен мәміле жасай алмайды және сайлауға түсе алмайды. Ол тізімге енгізілгенін даулауға тырысты: 2025 жылы Атырау облысының әкімшілік соты мен облыстық сот оның талабын қанағаттандырмады, ал 2026 жылғы 10 маусымда Конституциялық сот оның өтінішін қабылдаудан бас тартты. Сот басқа соттардың шешімдерін қайта қарау өз құзыретіне кірмейтінін, ал тізімнен шығу үшін заң мемлекеттік органдарға өтініш беруге мүмкіндік беретінін көрсетті.
Боқаев пен Аян ісі бойынша үкімдер заңды күшіне енген және жойылған жоқ. Конституциялық соттың ресми шешімдері ksrk.gov.kz сайтында жарияланады.
