Қажетті қорғаныс — өзіңді, басқа адамдарды, тұрғын үйді немесе мүлікті шабуылдан қорғау құқығы. Мұндай жағдайда шабуыл жасаған адамға зиян келтіруге де болады. Қазақстан Қылмыстық кодексінің 32-бабына сәйкес, адам қорғаныс шегінен шықпаса, бұл құқық бұзушылық саналмайды. Тек әдейі келтірілген, анық шектен тыс зиян үшін ғана жазалауы мүмкін. Оның өзінде жаза кәдімгі кісі өлтіру не ұрып-соғу үшін берілетін жазадан әлдеқайда жеңіл.
ҚК бойынша қажетті қорғаныс деген не
Қылмыстық кодекстің 32-бабы жеке басты, тұрғын үйді, меншікті және өзге де құқықтарды қорғауға рұқсат береді. Өз құқығыңды да, өзгенің құқығын да, қоғам мен мемлекеттің мүддесін де қорғауға болады. Басты шарт — сізге немесе басқа адамға шынымен шабуыл жасалған болуы керек, ал сіз дәл осы шабуылдан қорғанған болуыңыз керек.
Заң бірнеше маңызды жайтты бөлек атап өтеді:
- қорғану құқығы барлығына бірдей: спортшы, полицей немесе зейнеткер болуыңыз маңызды емес;
- қашып кетуге міндетті емессіз: кетіп қалуға немесе көмекке шақыруға мүмкіндік болса да, қорғану құқығы сақталады;
- соққы жасалып қойғанда ғана емес, қауіп нақты әрі кез келген сәтте жүзеге асқалы тұрғанда да қорғануға болады.
Бұл бапты қалай қолдану керегін соттарға Жоғарғы Соттың 2007 жылғы 11 мамырдағы № 2 «Қажетті қорғаныс туралы заңнаманы қолдану туралы» нормативтік қаулысы түсіндіреді. Онда қорғану құқығы адамның жынысына, жасына және арнайы дайындығына байланысты емес екені айтылған.
Шек қайда: қорғаныс шегінен шығу деген не
Қажетті қорғаныс шегінен шығу — қорғаныс шабуылдың қауіптілігіне анық сай келмей, шабуылдаушыға қажеттіліксіз, анық шектен тыс зиян келтірілген жағдай. Қарапайым мысал: кезекте біреу сізді итеріп жіберді, ал сіз оған жауап ретінде пышақ сұқтыңыз.
Шектен шыққаны үшін жауапкершілік тек зиян әдейі келтірілгенде туындайды. Зиян абайсызда келтірілсе, жаза жоқ. Денсаулыққа жеңіл немесе орташа ауырлықтағы зиян келтірілсе де, жаза қолданылмайды. Жоғарғы Соттың түсіндіруінше, тек адам қайтыс болғанда немесе денсаулығына ауыр зиян келгенде ғана жазаланады.
Сонымен қатар заң шабуылдаушыға қандай зиян келсе де, шектен шығу болып саналмайтын жағдайларды тікелей атайды:
- ол адамның өміріне қол сұққан болса;
- оның қолында адамды өлтіруге болатын атыс немесе суық қаруы болса.
Ал шабуылдаушының қолында балға, балта немесе ас үй пышағы болса, сот бүкіл жағдайды бағалайды: тараптардың күшін, шабуыл жасағандар санын, орны мен уақытын және шабуылдаушы не істеп үлгергенін.
Өзін-өзі қорғау шегінен шықса, не болады
Қорғаныс шегінен шыққаны үшін Қылмыстық кодексте жазасы жеңіл екі бөлек бап бар.
| Не болды | ҚК бабы | Жаза |
|---|---|---|
| Шабуылдаушы қаза тапты | 102-бап | 2 жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру |
| Шабуылдаушының денсаулығына ауыр зиян келді | 112-бап | 1000 АЕК-ке дейін айыппұл (2026 жылы — 4 325 000 теңгеге дейін), түзеу немесе қоғамдық жұмыстар, 1 жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру |
Бұған қоса ҚК-нің 66-бабы бойынша, егер адам шабуылдан қатты қорқып, үрейленіп немесе абдырап қалып, қорғаныс шегінен шықса, сот оны жауапкершіліктен босата алады. Бірақ бұл соттың міндеті емес, құқығы.
Жеке жағдай — жалған қорғаныс. Бұл шабуыл іс жүзінде болмаған, бірақ жағдай оны бар деп ойлауға негіз берген кез. Адам адал қателессе, жауап бермейді. Ал мұқият болғанда қауіп жоқ екенін түсіне алатын болса, абайсызда келтірілген зиян үшін жауап береді.
Соттар өзін-өзі қорғау істерін қалай шешеді
Көбіне дау шабуыл болды ма, жоқ па деген сұрақ төңірегінде емес, қорғаныс тым қатаң болған жоқ па деген сұрақ төңірегінде өрбиді. БАҚ 2024 жылғы қыркүйекте келтірген Бас прокуратураның Құқықтық статистика комитетінің дерегінше, сол жылдың сегіз айында ғана қажетті қорғаныс шегінен шығып жасалған 16 кісі өлтіру және денсаулыққа ауыр зиян келтірудің 74 дерегі тіркелген.
Өз өміріңді қалай қорғап, түрмеге түспеуге болады деген тақырыпта қазақстандық адвокаттар 2010 жылдардың ортасынан бері пікір таластырып келеді. Сол кезде Алматыдағы «Чукотка» барының жанындағы 2016 жылғы төбелес көп талқыланды: төбелеске қатысқан бір адам қаза тауып, екіншісі 8 жылға бас бостандығынан айырылды. Содан бері заңдағы ереже іс жүзінде өзгерген жоқ, ал соттардың қателерін жоғары тұрған сатылар түзетеді. 2024 жылы Жоғарғы Сот аяғында протезі бар ер адамға шығарылған үкімді жеңілдетті. Оған шабуыл жасалып, протезі сынған соң ол құлап қалған, сосын шабуылдаушыны қолына түскен затпен ұрған. Сот оның қорғанғанын, бірақ қорғаныс шегінен шыққанын мойындап, мерзімді 8 жылдан 2 жылға дейін қысқартты.
Мұндай даулар қазір де жалғасып жатыр: мысалы, ҚазҰТЗУ студентінің қазасына қатысты істе қорғау тарапы өзін-өзі қорғау болды деп талап етті, ал сот істі қайтыс болуға әкеп соққан ауыр зиян ретінде сараптады.
Қорғануға тура келсе, не істеу керек
- Бірден полицияны (102) шақырыңыз, біреу жараланса, жедел жәрдемге (103) хабарласыңыз. Бұл әрі көмек, әрі жасырынбағаныңыздың дәлелі.
- Куәлерді есіңізге сақтаңыз немесе жазып алыңыз, маңайдағы бейнебақылау камераларын табыңыз.
- Егер сізді ұрса, медициналық куәландырудан өтіңіз: соққының іздері шабуыл сізге жасалғанын дәлелдейді.
- Адвокатсыз егжей-тегжейлі түсініктеме бермеңіз. Конституция бойынша әркім ұсталған сәттен бастап қорғаушының көмегін пайдалануға құқылы.
Қылмыстық кодекстің 32-бабы мен басқа нормаларының қолданыстағы редакциясын ресми adilet.zan.kz порталынан тексеруге болады.
