Қазақ халқы XIV–XV ғасырларда қалыптасты. Оның ата-бабалары — Дешті Қыпшақ пен Жошы ұлысының (Алтын Орданың) түркі және моңғол тайпалары. Олар даланың ежелгі тұрғындарымен араласып кеткен. «Қазақ» атауы 1465 жылы Керей мен Жәнібек сұлтандар Қазақ хандығын құрғаннан кейін халықтың атына айналды. Тарихшылардың басым бөлігі осылай санайды, генетиктердің деректері де мұны растайды.
Қазақтар қайдан шыққан: нақты белгілі деректер
Қазіргі Қазақстан жерінде бұрын да адамдар өмір сүрген: сақтар, үйсіндер, қаңлылар, кейін түркілер мен қыпшақтар. Олардың ұрпақтарының бір бөлігі қазақ халқының құрамына енді. Сондықтан тарихшылар халықтың шығу тегін көп қабатты дейді: халық бір күнде пайда болған жоқ, ғасырлар бойы қалыптасты.
Шешуші кезең XIII ғасыр болды. Шыңғыс хан әскерімен бірге далаға моңғол және түркі рулары келді. Олар жергілікті қыпшақтармен араласты. Әлемдік экономика және саясат институтының сарапшысы Жақсылық Сәбитов 2019 жылы Tengrinews-ке берген сұхбатында генетиктердің қазақ тобының қалыптасуын шамамен 1230–1340 жылдармен белгілейтінін айтқан. Оның сөзінше, қазақ рулары арасындағы айырмашылық геномның 0,01%-ынан аспайды.
Көптеген ірі рулар ер адам желісі бойынша Алтын Орда дәуіріндегі бір атаға барып тіреледі. Сол зерттеу деректеріне сәйкес, алшындар қазақтардың шамамен 30%-ын, арғындар 15%-ын құрайды. Рулар мен жүздер туралы толығырақ — Ұлы, Орта және Кіші жүз туралы мақалада.
«Қазақ» сөзі нені білдіреді
«Қазақ» сөзі алғаш аталған деректердің бірі — 1245 жылғы қолжазбадан белгілі түркі-араб сөздігі. Бұл туралы e-history.kz тарихи порталы жазады. Басында бұл сөз халықтың атауы болмаған. Өз билеушісінен не руынан бөлініп, еркін өмір сүрген адамды осылай атаған.
XV ғасырдың ортасында Керей мен Жәнібек сұлтандар өз адамдарымен Әбілқайыр ханнан бөлініп, Жетісуға көшті. Оларды «қазақтар», яғни еркін адамдар деп атай бастады. Бірте-бірте бұл сөз халықтың өз атауына айналды. Сөздің өзі қайдан шыққанын ғалымдар әлі нақты түсіндіре алмайды.
Қазақ хандығы: мемлекет қашан пайда болды
Қазақ хандығының ресми құрылған жылы — 1465 жыл. Хандықтың алғашқы жерлері Шу мен Қозыбасы өзендерінің аңғарында болған. Бұл — қазіргі Жамбыл және Алматы облыстары. Хандық XIX ғасырға дейін өмір сүрді, кейін оның жерлері Ресей империясының құрамына кірді.
Қазақ хандары өз тегін Шыңғыс ханнан таратқан: Керей мен Жәнібек оның үлкен ұлы Жошының ұрпақтары еді. Неге солай саналатыны және Шыңғыс ханның өзі қазақ болды ма деген сұрақ — «Шыңғыс хан қазақ па, моңғол ма» мақаласында.
Қазақтың шығу тегі туралы аңыздар мен даулар
Қазақтың өткені туралы дау әлдеқашан ғылым шеңберінен шығып кетті. Жиі айтылатын пікірлер және тарихшылардың оларға берер жауабы:
| Пікір | Не белгілі |
|---|---|
| Қазақтар — сақтардың тікелей ұрпағы | Сақтар — көп ата-бабаның бірі ғана. «Сақ — қазақ» деген тікелей желі жоқ: олардың арасында екі мың жылға жуық уақыт және талай басқа халық бар. |
| Қазақтар тек 1465 жылы пайда болды | 1465 жылы хандық құрылып, атау бекіді. Ал халықтың өзі даланың бұдан да ежелгі тұрғындарынан қалыптасты. |
| 1991 жылға дейін қазақтың мемлекеттігі болмаған | Қазақ хандығы төрт ғасырға жуық өмір сүрді. Одан бұрын бұл жерде Түрік қағанаты, қыпшақтар мемлекеті, Алтын Орда болған. |
| Қазақтар — жергілікті халық (автохтондар) | Ішінара дұрыс: ата-бабалардың көбі мұнда мыңдаған жыл өмір сүрген. Бірақ халық құрамында XIII ғасырда келген моңғол руларының ұрпақтары да бар. |
1991 жылдан кейін қазақтар өз тарихын қалай қайта ашты
Тәуелсіздік алғаннан кейін өткенге деген қызығушылық күрт артты. 1995 жылғы Конституция бойынша қазақ тілі — мемлекеттік тіл. 2017 жылы қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру басталды.
Бұл тақырып 2014–2015 жылдары ерекше қатты көтерілді. 2014 жылғы тамызда Ресей президенті Владимир Путин «Селигер» форумында Назарбаев бұрын мемлекет болмаған жерде мемлекет құрды, қазақтардың мемлекеттігі болмаған деп мәлімдеді. Екі айдан кейін Нұрсұлтан Назарбаев 2015 жылы ел Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өтетінін жариялады. Сол кезде журналистер «қазақтың менін» іздеу туралы — қазақтар кім және қайдан шыққаны жайлы көп жазды. Мерейтой шаралары Астана мен Таразда өтті. Қаржы министрлігінің дерегі бойынша мерейтойға және сол жылғы басқа мерекелерге шамамен 20 млн доллар жұмсалған.
Бүгінде қазақтар — елдегі ең көп халық. Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2026 жылғы 1 наурызда Қазақстанда 14 664 202 қазақ тұрған. Бұл — халықтың шамамен 71%-ы.
