Алматы тарихы бұрын ойлағандай 1854 жылдан емес, шамамен мың жыл бұрын басталады. Археологтардың дерегінше, бұл жерде қала X–XI ғасырларда қалыптасқан, ал XIII ғасырда мұнда «Алматы» деген атауы бар теңгелер соғылған. 1854 жылы ортағасырлық қаланың орнына жақын жерде орыстың Верное бекінісі салынды. 1921 жылы қала Алма-Ата болып өзгертілді, 1920 жылдардың соңынан 1997 жылға дейін астана болды, ал 1993 жылы қазіргі Алматы атауын алды. Бүгінде бұл – елдегі ең үлкен қала: 2026 жылғы 1 қаңтарда мұнда 2 347 924 адам тұрған.
Ортағасырлық Алматы: XIII ғасырдың теңгелері
Іле Алатауының бөктерінде адамдар 20 мың жыл бұрын да тұрған, мұнда қола дәуірінің тұрақтары мен сақтардың қорғандары бар. Бірақ археолог Карл Байпақовтың айтуынша, ол кезде қалалар әлі болмаған. Ірі қоныс X–XI ғасырларда пайда болды: шекара училищесінің маңындағы қабаттардан қыш ыдыстар, ұсталық бұйымдар мен теңгелер табылды.
«Мың жылдың» басты дәлелі – күміс және мыс дирхемдер. Нумизмат Владимир Настич бір теңгенің Алматы қаласында шығарылғанын оқыды. Теңге сарайы шамамен 1270 жылдары жұмыс істеген. XIV ғасырдың басында мұнда теңге соғу тоқтап, қала құлдырады. Оны XVI ғасырда Бабыр мен Мұхаммед Хайдар Дулати еске алған, ал 1894 жылы шығыстанушы Василий Бартольд Верныйдың оңтүстік-батысындағы кірпіш құрылыстары бар қалашықтың қалдықтарын сипаттап жазды.
Верный: қала қашан негізделді
1854 жылғы 4 ақпанда Кіші Алматы өзенінің бойында бекініс салу туралы жарлық шықты. Оны салған отрядты майор Перемышльский басқарды. Бекініс алдымен Іле бекінісі, кейін Верное деп аталды. 1867 жылы Верный қала мәртебесін алып, Жетісу облысының орталығы болды. Қаланың алғашқы басшысы Павел Зенков еді.
Қала 1887 және 1911 жылдары екі рет қатты жер сілкінісінен зардап шекті. Алғашқысынан кейін тас үйлердің дерлік бәрі қирады, сондықтан Верный әрі қарай негізінен ағаштан салынды. Мысалы, қазіргі 28 панфиловшы гвардияшылар атындағы саябақтағы ағаш Вознесенск соборы осылай пайда болды.
Алма-Ата: астана және мегаполис
- 1921 – 5 ақпанда Жетісу ревкомы Верныйды Алма-Ата («алмалы») деп өзгертуді шешті, 14 наурызда бұл шешімді Түркістан АКСР ОАК бекітті.
- 1927–1929 – Қазақ АКСР-інің астанасы Қызылордадан Алма-Атаға көшірілді. 1936 жылдан бастап қала Қазақ КСР-інің астанасы болды.
- 1930 – қалаға Түрксіб жетіп, Алма-Ата тез өсті.
- 1991 – тәуелсіз Қазақстанның астанасы.
- 1993 – Конституция Алматы атауын бекітті.
- 1997 – астана Ақмолаға (қазіргі Астанаға) көшірілді, Алматы ең ірі қала әрі іскерлік орталық болып қалды.
Алматыға 1000 жыл: бұл күн қайдан шықты және оған неге дау бар
Ұзақ уақыт бойы қаланың туған күні 1854 жыл, яғни Верныйдың негізі қаланған жыл саналды. 2006 жылдан бастап тарихшылар ортағасырлық қабатты жүйелі түрде зерттей бастады да, қаланың жасын X–XI ғасырлардан бастап есептеуге шешім қабылданды. Мерейтой 2016 жылы ЮНЕСКО-ның қолдауымен тойланды: бұл күн ұйымның атаулы күндер күнтізбесіне енгізілді. Басты салтанат 2016 жылғы 18 қыркүйекте өтті, мерейтойға орай қалада «Ғасырлар бойғы Алматы» көрмесі, фестивальдер мен концерттер ұйымдастырылды.
Бірақ дау мұнымен тоқтаған жоқ. Тарихшы Николай Лапин әлемде қалалардың жасын есептейтін бірыңғай ереже жоқ екенін, ежелгі қалалардың ешқайсысының дерлік үздіксіз тарихы болмайтынын айтқан. Ал Байпақов, керісінше, мұнда өмір үзілмеген, Верный бұрынғы қоныстың орнында өсті деп есептеген. Оның пікірінше, 1000 жыл шек болмауы да мүмкін.
Қала тарихын өз көзіңізбен Орталық мемлекеттік музейден, Вознесенск соборының маңынан және Панфилов саябағының айналасындағы ескі көшелерден көруге болады. Қазіргі қаланың жасыл аймақтары туралы Алматы саябақтары жөніндегі шолуымызда оқыңыз.
