ДСҰ (Дүниежүзілік сауда ұйымы) — ортақ ережемен сауда жасауға келіскен 166 елдің бірлестігі. Мүше елдер баждарды уәде еткен деңгейден асырмауға, артық кедергі қоймауға және сауда дауларын сауда соғысымен емес, арнайы рәсіммен шешуге міндеттенеді. Ұйым 1995 жылғы 1 қаңтардан бері жұмыс істейді, штаб-пәтері Женевада орналасқан. Қазақстан шамамен 20 жылдық келіссөзден кейін 2015 жылғы 30 қарашада оның 162-мүшесі болды.
Дүниежүзілік сауда ұйымы деген не: қарапайым тілмен
ДСҰ — ережелер жиынтығы әрі келіссөз алаңы. Ережелер әр мүше ел қол қоятын келісімдерде жазылған. Негізгі қағидаттары мынадай:
- барлығына бірдей жағдай — бір мүше елге төмен баж беріп, екіншісіне бермеуге болмайды (ЕАЭО сияқты одақтар мен еркін сауда келісімдері бұған жатпайды);
- отандық және импорттық тауар тең — әкелінген тауарға жергілікті тауардан қатаңырақ салық пен талап қоюға болмайды;
- болжамдылық — әр ел ең жоғары баж мөлшерін бекітеді және оны келіссөзсіз көтере алмайды;
- дауды төрешілер шешеді — ел басқа елге шағымдана алады, дауды арнайы сарапшылар тобы қарайды.
Ұйымның басты органы — министрлер конференциясы, ол екі жылда бір рет жиналады. Соңғы, 14-конференция 2026 жылғы наурызда Яундеде (Камерун) өтті. Ол шешімсіз дерлік аяқталды: елдер 1998 жылдан бері қолданылып келген электрондық берілімдерге баж салмау туралы мораторийді ұзартуға да келісе алмады. Дауларды соңғы сатыда қарайтын Апелляциялық орган 2019 жылдан бері жұмыс істемейді. ДСҰ-ны Нгози Оконджо-Ивеала басқарады.
Қазақстан ДСҰ-ға кірген кезде қандай міндеттеме алды
Келіссөздер 1996 жылдан бастап шамамен 20 жылға созылды. Мүшелік шарттары 2015 жылғы шілдеде мақұлданды. Қазақстанның негізгі уәделері:
| Міндеттеме | Мәні |
|---|---|
| Орташа шекті баж — 6,1% | ауыл шаруашылығы тауарларына — 7,6%, өнеркәсіп тауарларына — 5,9% |
| ЕАЭО-дағыдан төмен бажы бар 3800-ге жуық тауар позициясы | Қазақстан өзінің төменірек мөлшерлемесін қолданды, олар 2024 жылғы 31 мамырға дейін бекітілген еді |
| Ауыл шаруашылығы тауарларына экспорттық субсидия — нөл | мемлекет фермерлерге өнімді шетелге шығарғаны үшін қосымша ақы төлей алмайды |
| Шетелдік банктер мен сақтандыру компанияларының филиалдары | мүше болғаннан кейін бес жыл өткен соң — 2020 жылғы желтоқсаннан бастап рұқсат етілді |
Ең күрделі мәселе ЕАЭО болды. Одақта кедендік баждар ортақ, ал Қазақстан ДСҰ-ға ортақ мөлшерлемеден төмен баж уәде етті. Ресейде Қазақстан арқылы келген арзан импорт одақтың басқа елдеріне тарайды деп алаңдады. Сондықтан Қазақстан бажы төмен тауарлардың жеке тізімін жасады. ДСҰ-ның Қазақстанның сауда саясатына жасаған шолуында жазылғандай, 2024 жылғы мамырда мерзім біткен соң ел оларды ЕАЭО-ның ортақ мөлшерлемесіне жақындату үшін келіссөз бастай алады. Одақ туралы толығырақ — ЕАЭО елдері туралы мақалада.
ДСҰ-ға мүшелік Қазақстанға не берді
Сауда және интеграция министрі Арман Шаққалиевтің 2026 жылғы қыркүйектегі сөзінше, сыртқы сауда айналымы 2015 жылғы 76,5 млрд доллардан 2025 жылы 136,9 млрд долларға дейін өсті. Елдің саудасының 98%-ға жуығы ДСҰ мүшелерімен жүреді. 2025 жылы қызмет экспорты шамамен 13 млрд доллар болды. ДСҰ деректеріне қарағанда, қолданылатын орташа баж 2016 жылғы 7,6%-дан 2024 жылы 6%-ға дейін төмендеді.
Министр мүшелікті «инвесторлар үшін денсаулық туралы анықтама» деп атады: бұл елдің түсінікті ережемен жұмыс істейтінін көрсетеді. 2024 жылы ДСҰ Қазақстанның сауда саясатына алғашқы шолу жасады. Ал 2022 жылы Женевада өткен 12-министрлер конференциясына Қазақстан өкілі Тимур Сүлейменов төрағалық етті. 2026 жылдың күзінде Құрылтай қызмет көрсетуді реттеу жөніндегі ДСҰ-ның жаңа ережелерін ратификациялауды қарап жатыр. Олар лицензия мен рұқсат алуды жеңілдетіп, құжатты онлайн тапсыруға мүмкіндік береді.
Нарықты қорғау туралы даулар және алкоголь оқиғасы
ДСҰ ережелері өз нарығын қорғау ниетімен талай рет қайшы келді. Осындай алғашқы даулардың бірі алкогольге қатысты болды. 2015 жылдан бастап арақ импорттаушылары қамтамасыз ету төлемін төледі — бұл тауар партиясы сатылғанға дейін шотта тұрып қалатын ақша. 2017 жылдан бастап ол барлық алкогольге және барлық елге таратылды: бір литр араққа 1 АЕК, басқа алкогольдің бір литріне 0,1 АЕК. Өндірушілерге бұл төлем қолданылмады. Импорттаушылар мұның оларды тең емес жағдайға қоятынын және ДСҰ қағидаттарын бұзатынын айтты, даулардың қаупі туралы сол кезде «Радиоточка» да жазған. «ҚазАлко» бірлестігі 2018 жылы отандық өндіріс өседі деген есептің ақталмағанын мойындап, төлемді алып тастауды сұрады.
Екінші шулы оқиға 2017 жылы қазақстан-қырғыз шекарасында бақылау күшейтілген кезде болды. Қырғызстан үкіметі Қазақстан ДСҰ-ның негізгі келісімдерін бұзды деп мәлімдеп, мәселені ұйымның Бас кеңесінде көтерді. Қазақстанның тұрақты өкілі бұл айыптауларды негізсіз деп атады.
Қазақстанның нарықты қорғау құқығы сақталады. Шаққалиевтің айтуынша, ел адамдардың денсаулығы мен қауіпсіздігін қорғау үшін лицензия, біліктілік талаптарын және басқа шараларды енгізе алады. Басты шарт — отандық және шетелдік компанияларға бірдей ереже. Қазақстанның міндеттемелері ДСҰ сайтындағы Қазақстан бетінде жарияланған.
