Қазақстанның жеңіл өнеркәсібі 2025 жылы 259,5 млрд теңгенің тауарын өндірді. Бұл — тоқыма, киім және былғары бұйымдары. Бірақ ел нарығы әлдеқайда үлкен: шамамен 3,6 млрд доллар, ал қазақстандық өндірушілердің үлесі небәрі 8,1%. Қалғаны — импорт, ең алдымен Қытайдан, Ресейден және Түркиядан келеді. Бұл деректерді 2026 жылы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің Өнеркәсіп комитеті келтірді.
Қазақстанның жеңіл өнеркәсібі не өндіреді
Сала үш бөліктен тұрады. Ең көп үлес тоқымаға тиесілі, киім мен былғарыда үлес азырақ:
| Бағыт | 2025 жылғы өндіріс |
|---|---|
| Тоқыма | шамамен 159 млрд теңге |
| Киім тігу | шамамен 84 млрд теңге |
| Былғары және одан жасалған бұйымдар | шамамен 17 млрд теңге |
| Барлығы | 259,5 млрд теңге |
Салада 26 мыңнан астам адам жұмыс істейді, 2025 жылғы инвестиция көлемі — шамамен 40 млрд теңге. Экономика үшін бұл әзірге аз: ЖІӨ-нің 0,1%-ы, бүкіл өнеркәсіптің 0,4%-ы және өңдеу өнеркәсібінің 0,8%-ы. Өнеркәсіп вице-министрі Олжас Сапарбековтың айтуынша, қазақстандық фабрикалардың басты тапсырыс берушісі — мемлекет пен квазимемлекеттік компаниялар, ал кәдімгі нарықта олардың тауары аз.
Қазақстандық киім неге импорттан ұтылады
Отандық өндірушілердің үлесі өсіп келеді, бірақ баяу: 2024 жылы нарықтың 5,1%-ы, 2025 жылы 8,1%-ы. 2025 жылы импорт шамамен 3,2 млрд доллар болды. 2026 жылғы тамызда үкіметте өткен кеңесте негізгі себептер аталды:
- көлеңкелі импорт — киімнің бір бөлігі ережені айналып өтіп әкелінеді, адал өндірушіге онымен бағада бәсекелесу қиын;
- сертификаттаудың қымбаттығы — мемлекеттік сатып алуға қатысу үшін фабрика сертификат алуы керек, QazTextileIndustry қауымдастығының айтуынша, бұл бизнеске «ауыр жүк»;
- дүкенге шығу қиын — сауда желілері отандық өндірушілермен келісімшарттан бас тартады немесе оларға жалдау ақысын қымбаттатады;
- мемлекеттік тапсырысқа тәуелділік — онсыз көп кәсіпорынның өнімін сататын жері жоқ.
Импорт құрылымы өзгеріп жатыр. Бірінші кредиттік бюроның деректері бойынша, 2025 жылдың тоғыз айында киім импорты 28%-ға азайып, 91,8 мың тоннаға түсті. Қытай басты жеткізуші болып қалды (нарықтың 39%-ы), бірақ оның жеткізілімі екі есеге жуық қысқарды. Түркиядан келетін киім де азайды, ал Ресей мен Бангладеш, керісінше, жеткізілімді көбейтті.
ЕАЭО ережелері жеңіл өнеркәсіпке қалай әсер етеді
Қазақстан ЕАЭО құрамында, сондықтан киім мен мата «Жеңіл өнеркәсіп өнімдерінің қауіпсіздігі туралы» ортақ техникалық регламентке (КО ТР 017/2011) сай болуы керек. Ол 2011 жылғы желтоқсанда қабылданған және тауардың қауіпсіздігін сертификатпен немесе декларациямен растауды талап етеді. Одақтың ортақ ережелері енді енгізіліп жатқанда, қазақстандық кәсіпкерлер ЕАЭО-ның жаңа талаптары саланы құртуы мүмкін деп ескерткен. Бұл туралы сол кезде «Радиоточка» да жазған. Сертификаттау құны туралы дау 2026 жылы да басылған жоқ.
Ортақ нарық екі жаққа да ашық. Қазақстандық фабрикалар одақ елдеріне тауарын баж төлемей сата алады, бірақ Ресей мен ЕАЭО-ның басқа елдерінің өндірушілері де Қазақстанға еркін кіреді. Одақтың қалай құрылғаны туралы толығырақ — ЕАЭО елдері туралы мақалада.
Киімді таңбалау: 2026 жылғы 1 желтоқсаннан бастап не өзгереді
Таңбалау — әр затқа басылатын бірегей Data Matrix цифрлық коды. Ол арқылы тауарды кім өндіргенін немесе әкелгенін көруге болады. Оны ЕАЭО елдерінің келісімі бойынша жалған тауар мен заңсыз айналымды азайту үшін енгізеді. Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі қағидаларды бекітті, көшу үш кезеңмен жүреді:
- 2026 жылғы 1 желтоқсаннан — табиғи және жасанды былғарыдан жасалған бұйымдар, жасанды тері, ерлер, әйелдер және балалар киімінің бір бөлігі, шаңғы костюмдері, төсек, дастарқан және ас үй жабдықтары;
- 2027 жылғы 1 наурыздан — сырт киімнің бір бөлігі, блузкалар, свитерлер, кардигандар, ерлер көйлектері, шарфтар, галстуктер;
- 2027 жылғы 1 қазаннан — костюмдер, көйлектер, юбкалар, шалбарлар, спорт костюмдері және басқа киім. Осы күннен бастап нарық қатысушылары тауардың қозғалысы туралы мәлімет беруге міндетті.
Импорттаушылар кодты Қазақстанға әкелмей тұрып басуы керек, ал қоймадағы қалдықтарды 2028 жылғы 1 қаңтарға дейін таңбалау қажет. Сатып алушы затты өзі тексере алады: кодты тегін Naqty Onim қосымшасымен сканерлеп, тауардың жүйеде тіркелген-тіркелмегенін көруге болады.
Мемлекет 2030 жылға дейін не уәде етеді
2026 жылғы тамызда үкімет 2026–2030 жылдарға арналған жеңіл өнеркәсіпті дамытудың кешенді жоспарын қарады. Ол 28 шарадан тұрады. Мақсаты — шикізатты қайта өңдеуді екі есе арттыру, 35 инвестициялық жобаны іске асыру және 40 мыңға жуық жұмыс орнын ашу. Шаралардың арасында жеңілдетілген несие мен жабдық лизингі, ұзақ мерзімді мемлекеттік тапсырыс, көлеңкелі импортпен күрес және тауарды «Қазақстанда жасалған» брендімен ілгерілету бар. Сөрелерге квота енгізу де ұсынылды: дүкендерде кемінде 30% қазақстандық тауар, ал мемлекеттік қолдау алатын дүкендерде кемінде 50%. Өңдеу өнеркәсібін бұрын қалай көтермек болғаны туралы — индустрияландыру бағдарламаларына арналған талдауда.
