2026 жылы Еуразиялық экономикалық одаққа (ЕАЭО) бес ел кіреді: Ресей, Қазақстан, Беларусь, Армения және Қырғызстан. Тағы төрт ел — Молдова, Өзбекстан, Куба және Иран — бақылаушы мәртебесіне ие. 2026 жылы одаққа Қазақстан төрағалық етеді. Жылдың басты ашық мәселесі — Еуроодаққа кіруге дайындалып жатқан Армения ЕАЭО-да қала ма, жоқ па.
ЕАЭО-ға қай елдер кіреді
ЕАЭО — ортақ нарық. Мүше елдердің арасында кеден мен баж жоқ, тауар, қаржы және адамдар еркін жүреді. Одақ туралы шартқа 2014 жылғы 29 мамырда Астанада қол қойылды, одақ 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істей бастады.
| Ел | Мәртебесі | Қашаннан бері |
|---|---|---|
| Ресей | мүше | 2015 жылғы 1 қаңтардан (құрылтайшы) |
| Қазақстан | мүше | 2015 жылғы 1 қаңтардан (құрылтайшы) |
| Беларусь | мүше | 2015 жылғы 1 қаңтардан (құрылтайшы) |
| Армения | мүше | 2015 жылғы 2 қаңтардан |
| Қырғызстан | мүше | 2015 жылғы 12 тамыздан |
| Молдова | бақылаушы | 2018 жылдан |
| Өзбекстан | бақылаушы | 2020 жылдан |
| Куба | бақылаушы | 2020 жылдан |
| Иран | бақылаушы | 2024 жылдан |
Бақылаушы ел отырыстарға қатыса алады, бірақ шешім қабылдамайды. Молдова бақылаушы болып тек ресми түрде саналады: 2021 жылы ол одақтағы жұмысын іс жүзінде тоқтатып, Еуразиялық экономикалық комиссиядағы өкілін кері шақырып алды. 2026 жылы одақ бақылаушы мәртебесіне берілген жаңа өтінімдерді қарап жатыр. Олардың арасында Никарагуа мен Мьянма бар.
Сонымен қатар ЕАЭО-ның басқа елдермен еркін сауда туралы келісімдері бар. Мысалы, Вьетнаммен, Сербиямен, Иранмен, енді Біріккен Араб Әмірліктерімен. Бұл елдер одақ мүшесі емес.
ЕАЭО 2026 жылы: Қазақстанның төрағалығы және Армения мәселесі
2026 жылғы 29 мамырда Астанада Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысы өтті. Бұл — одаққа мүше елдер президенттерінің кездесуі. Отырыста 12 құжатқа қол қойылды. Солардың бірі — Туниспен еркін сауда туралы келіссөз бастау туралы шешім.
Басты тақырып Армения болды. Ел билігі Еуроодаққа өтінім беруге дайындалып жатыр. Қазақстан, Ресей, Беларусь және Қырғызстан президенттері мәлімдемеге қол қойды. Онда Арменияға ЕО-ға кіру не ЕАЭО-да қалу туралы референдумды мүмкіндігінше тез өткізу ұсынылды. Одаққа мүше елдердің үкіметтері 2026 жылғы желтоқсанға дейін Армения үшін шарттың күшін тоқтата тұрудың салдары туралы баяндама дайындауы керек. Оны желтоқсанда Санкт-Петербургте өтетін келесі саммитте талқылайды. Әзірге Армения одақтың толық құқылы мүшесі болып қала береді.
Қырғызстан ЕАЭО-ға қалай кірді және оған кім ақша төледі
Қырғызстан — одаққа ең соңғы болып кірген ел. Қосылу туралы шартқа 2014 жылғы желтоқсанда, оның хаттамаларына 2015 жылғы 8 мамырда қол қойылды. 2015 жылғы 12 тамызда Қазақстанмен шекарадағы кеден бекеттері ашылып, ел толық құқылы мүше атанды.
Одаққа кірмей тұрып-ақ ақша туралы дау басталды. Бішкекке кеденді қайта құру, одақ талабына сай зертханалар мен өткізу пункттерін салу керек болды. Сол кезде журналистер Ресей, Қазақстан және Беларусь Қырғызстанның одаққа кіруі үшін шамамен бір миллиард доллар төлей ме деп талқылаған. Ақырында жағдай былай болды:
- Ресей 200 млн доллар грант бөлді және 2014 жылғы келісімдер бойынша Ресей-Қырғыз даму қорын (РҚДҚ) құрды. Қор қырғыз бизнесіне жеңілдікпен несие береді.
- Қазақстан 100 млн доллар көмек беруге уәде етті. Бірақ келісу созылып кетті. 2017 жылғы қазанда, екі ел арасындағы шиеленіс кезінде, Қырғызстан СІМ бұл қаржыдан бас тартты. Қырғыз СІМ-нің айтуынша, зертханалар сияқты шығындардың бір бөлігін ел өз қорынан жапқан.
ЕАЭО-ға мүшелік Қырғызстанға не берді
Қарапайым адамдар үшін басты пайда — Ресей мен Қазақстанда патентсіз және емтихансыз, жергілікті тұрғындармен тең жағдайда жұмыс істеу мүмкіндігі. Экономика үшін өнім өткізу нарығы мен РҚДҚ несиелері маңызды.
- Он жылда РҚДҚ жалпы сомасы 1,2 млрд доллардан асатын 3,7 мыңнан астам жобаны қаржыландырды. 2030 жылға қарай қор капиталын екі есе көбейтіп, 1 млрд долларға жеткізуді және экономикаға тағы 1 млрд доллар салуды көздеп отыр.
- Ресей вице-премьері Алексей Оверчуктің айтуынша, 2021–2025 жылдары Қырғызстанның ЖІӨ-сі 55,3% өсті. Бұл — одақтағы ең жоғары көрсеткіш.
- Сол жылдары Қырғызстанның ЕАЭО елдерімен саудасы 2,4 есе өсіп, 5,9 млрд долларға жетті.
Қиындықтар да болды. Одақ ішінде ветеринарлық бақылау жойылса да, Қазақстан оны қырғыз шекарасында 2019 жылдың көктеміне дейін сақтады. Бизнес әлі күнге дейін шекарадағы қосымша тексерістерге шағымданады. Одақтың өзі Қазақстанға не бергенін бөлек мақалада талдадық.
Одақтың ресми құжаттары мен жаңалықтары Еуразиялық экономикалық комиссияның сайтында жарияланады.
