Жоғары аудиторлық палата (ЖАП) мемлекеттің ғылымға жұмсаған қаржысынан 51 млрд теңгенің қаржылық бұзушылығын анықтады. Аудиторлардың бағалауынша, тағы 47 млрд теңге тиімсіз жоспарланып, жұмсалған. Тексеру қорытындысын палата төрағасы Әлихан Смайылов 11 қарашада Құрылтайдың жалпы отырысында таныстырды.
Ғылымға бөлінетін қаржы барған сайын көбейіп келеді: 2022–2025 жылдары ол 122 млрд теңгеден 262 млрд теңгеге дейін өсті. Алайда елде зерттеуге жұмсалатын шығын ішкі жалпы өнімнің (ІЖӨ) небәрі 0,16%-ын құрайды, ал мақсат — 1%. Шығынның басым бөлігін бюджет көтереді: мемлекеттің үлесі 55%-дан 82%-ға дейін өсті. Смайыловтың айтуынша, бұл бизнестің ғылыми әзірлемелерге сұранысы әлсіз екенін көрсетеді.
Нәтижесі көңіл көншітпейді. 2023–2025 жылдарға арналған 393 ғылыми-техникалық тапсырманың 149-ы орындалмаған, олардың құны — 67 млрд теңге. «176 жоба бойынша 16 млрд теңгеге түпкілікті нәтижеге қол жеткізу қамтамасыз етілмеген», — деді Смайылов. Ғылым қоры жобалардың 44%-ы коммерцияландырылды деп есеп береді, бірақ салыстыруға келетін әдіспен есептегенде бұл көрсеткіш 16%-ға ғана жетеді. Аяқталған 141 жобаның тек 38-і үш жыл қатарынан өнімін тұрақты сатып отыр. Құны 22 млрд теңге болатын қалған 103 жоба жоспарланған өндіріс пен сату көлеміне жете алмаған.
Гранттарды бөлу тәртібіне де сұрақтар бар. Ұлттық ғылыми кеңестердің 225 мүшесінің 84-і жалпы құны 52 млрд теңге болатын 127 жобаның зерттеу топтарында өздері жұмыс істеген, тағы 27-сі жобаларға ғылыми жетекшілік еткен. Шығыны ашып көрсетілмеген 79 бағдарламалық-нысаналы жобаға 62 млрд теңге бөлінген. Орындаушылар жоба құнының 96–98%-ын қорытынды бағалауға дейін алады, кейін есебі қабылданбай қалса да.
Аудиторлар жер қойнауын пайдаланушылардың қаражатына жеке тоқталды. Заң бойынша олар 1%-ды ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерге бағыттауға міндетті, бірақ бұл қаражатты бақылау әлсіз: ақшаның бір бөлігі қолданбалы ғылымның орнына депозиттерге, бағалы қағаздарға және репо операцияларына салынған.
ЖАП тексеру қорытындысын өзінің Telegram-арнасында жариялады:
Палата 36 дерек бойынша материалдарды әкімшілік жауапкершілікке тарту үшін жіберді, үш дерек бойынша құқық қорғау органдарына жолдады. ЖАП ғылыми жобаның бүкіл жолын — қаржы бөлінгеннен бастап нәтиже мен енгізуге дейін — цифрландырып, әр кезеңін қадағалауды ұсынады.
«Аудиторлар ғылым саласын басқаруда бірізділік жоқ екенін атап өтті», — деді Смайылов. 2021–2025 жылдарға арналған ғылым жөніндегі төрт бағдарламалық құжаттың үшеуі мерзімінен бұрын тоқтатылған, ал мақсатты көрсеткіштер төмендетілген: зерттеуге жұмсалатын шығын бойынша — ІЖӨ-нің 2%-ынан 0,5%-ына дейін, жеке қоса қаржыландыру бойынша — 50%-дан 32%-ға дейін.
Өткен аптада палата газ саласын тексеру қорытындысын шығарған еді — онда бұзушылық 24,1 млрд теңге болды.
