Қазақстандағы өңірлік элиталар өз ережелерімен өмір сүреді және бейресми байланыстар арқылы жергілікті жерде де, орталықта да тағайындаулар мен шешімдерге ықпал етеді. Бұл туралы «Радиоточка» материалындағы сарапшылар айтады. Әңгімеге алдағы сенат сайлауы себеп болды: ол өңірлерде шешім қабылдаудың бейресми тетіктерін аша түседі.
Саясаттанушы Максим Казначеев өңір деңгейіндегі бейресми байланыстарды әдеттегі тәжірибе деп санайды. Оның айтуынша, орталық облыстарда біркелкі өкілдік етпейді, ал орталық билік өңірлік мәселелермен көбіне айналыспайды, сондықтан өзіндік өтемақы пайда болады. Оның бағалауынша, өңірлік элиталардың мүддесі жергілікті ірі бизнестің мүддесін білдіреді: солтүстікте — астық нарығы, батыста — мұнай, оңтүстікте — сауда. Бизнес өз адамдарын әкімдіктердегі негізгі лауазымдарға, мүмкін, күш құрылымдарына, сондай-ақ мәслихаттар мен жергілікті БАҚ-қа өткізу арқылы өзін қорғайды.
Казначеевтің айтуынша, жасырын тетіктер жергілікті элиталардың мүддесіне қол сұғылғанда байқалады. Тағайындалған әкім «өз дегенін істеп», өз кадрларын қойса, әдетте өңірлік элита жеңіп, оны ығыстырып шығарады. Әкімді сыбайлас жемқорлықта айыптаған жағдайлар да болған: құқық қорғау органдары көбіне қылмыс құрамын таппаған, бірақ басшыдан бәрібір құтылған. Бөтен адамдарды мәслихат сайлауына да жібермейді. Материалдың авторы Вячеслав Щекунских Жаңаөзенде көлеңкелі кландық күрес ашық қақтығысқа ұласқанын, ол әлі толық реттелмегенін еске салады.
Казначеевтің сөзінше, батыс орталық билікте іс жүзінде өкілдік етпейді, теңдікке ұмтылыс та байқалмайды. Өңірлер бай өмір сүрмейді, сондықтан олардың өкілдері орталыққа барып, сол жақтан өз жерлестеріне көмектеседі: жергілікті бизнеске тапсырыс береді, оны орталық тарапынан болатын қолайсыздықтан қорғайды. Аслан Мусин саяси сахнадан шеттетілгеннен кейін батыс мұндай «асыраушысынан» айырылды. Материалда атап өтілгендей, парадокс мынада: өмір сүру деңгейі төмен оңтүстікте наразылық басқа өңірлерге қарағанда әлдеқайда аз, өйткені оңтүстіктен шыққандар орталықта кеңінен өкілдік етеді.
Автордың пікірінше, ру-тайпалық белгі бойынша кландық бірте-бірте «бизнес, жеке ештеңе жоқ» қағидатына орын беріп келеді, мұны өңірлер Астана мен Алматыдан үйренген. Мысал ретінде ол Кәрім Мәсімов пен Иманғали Тасмағамбетов топтарының Қазкоммерцбанкке кіруін және «Астана-финанстың» «батыстық» жандануын келтіреді.
«Қазақстанның қазіргі әкімшілік элитасының қалыптасуы мен жұмыс істеу ерекшелігі» зерттеуінің авторлары патрондық-клиенттік қатынастарды сипаттайды. Оларда «бұл иерархия әрдайым бір тұлғаға тіреледі», ал кәсібилік «жеке адалдық пен қандас туыстықпен» алмастырылады. Олар билеуші элитаның белгілері ретінде қоғамнан оқшау әрі тұйық болуын, мемлекет басшысына қол жеткізу үшін элита ішіндегі күресті, құрамының өзгермейтінін, қысым топтарының заң шығарушы емес, атқарушы билік арқылы әрекет етуін, партиялар мен қоғамдық пікір арқылы емес, жеке байланыстар арқылы ықпал етуді атайды.
Мемлекеттік басқару жөніндегі сарапшы, Президент жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының докторанты Қабижан Нұрбек «А» және «Б» корпустары енгізілген реформаға дейінгі мемлекеттік қызметке іріктеу жүйесін зерттеген. Ол Нобель атындағы сыйлықтың лауреаты Дуглас Норттың бейресми шектеулер мен жаңа ресми ережелер қақтығысы туралы еңбектеріне сүйенген. Зерттеу деректеріне қарағанда, жыл сайын мемлекеттік қызметшілердің 39 пайыздан астамы конкурссыз тағайындалады, ал әкімшілік мемлекеттік қызметтің кадр резервіне алынғандардың жартысынан көбі лауазымға тағайындалады. Конкурс орта есеппен бір орынға 10 адамнан келеді. Кадр қызметтері конкурсқа мүдделі емес, ал адамды резервке ұсынған органдар оның сапасы үшін жауап бермейді.
Жаңа жүйеде «А» немесе «Б» корпусына қабылдау үшін кемінде екі конкурстық рәсім қарастырылған, бірақ субъективизм сақталып отыр. «А» корпусының лауазымдарына үміткерлер Кадр саясаты жөніндегі ұлттық комиссияда және облыстар мен қалалардың кадр комиссияларында тестілеу мен әңгімелесуден өтеді. Әңгімелесу жабық өтеді, шешімдерге шағым жасалмайды, тәуелсіз сарапшылар жоқ, ал басшылардың ұсынымы керек. Автордың пікірінше, бұл тағайындаудың әкімшіл-әміршіл жүйесін сақтап отыр.
Бұл тақырыптағы зерттеулер ашық қолжетімді емес десе болады — бәрі «қызметтік пайдалану үшін». Автор жекелеген фактілер мен схемаларды жинақтау арқылы тетіктердің бір бөлігін ашуға болады деп санайды. Сонда мемлекет қажет жерде жасырын келісімдерді ескеріп, керек жерде мұндай мүмкіндіктерді жоя алады.
«Радиоточка» материалдары бойынша.
