Реформалардың жаңа кезеңі мен билікті орталықсыздандыру шаралары Қазақстандағы мемлекеттік аппараттың жұмысын біраз уақытқа тоқтатып қоюы мүмкін. Бұл пікірді саясаттанушы Данияр Ашимбаев «Радиоточкаға» берген сұхбатында айтты.
Оның сөзінше, өкілеттіктерді ажырату туралы жарлық ең алдымен бюджеттік қатынастарға, ал функцияларға ішінара ғана қатысты. Нормативтік актілер қабылдау құқығы орталықтан, яғни премьер-министр кеңсесінен өңірлерге өтеді. Соның салдарынан бизнеске қойылатын талаптар облыс сайын әртүрлі болуы мүмкін: бір жерде кәсіпкерге 50 қағаз бен жарты миллион теңге керек болса, басқа жерде екі анықтама мен он мың теңге жетеді. Сондықтан Ашимбаев орталықтандырылған нормативтік-құқықтық сараптама қажет деп санайды.
Саясаттанушы қаржы полициясы қозғалған қылмыстық істер туралы анықтама жариялағанын еске салды. Одан кімнің пара алғаны және лицензия бойынша бір мәселені бейресми шешудің «бағасы» қаншалықты әртүрлі болғаны көрінген. Оның ойынша, өкілеттіктер жергілікті жерге берілгенде бұл жағдай қайталануы мүмкін.
Ашимбаев басқа да мысалдар келтірді. Тұтынушылардың құқықтарын қорғау агенттігі құрылғанымен, оның нормативтік базасы толық қабылданбай, ол бұрынғы санэпидқадағалаудың құжаттарымен жұмыс істеген. Ішкі әскерлер Ұлттық ұланға айналғаннан кейін функцияларда шатасу пайда болды, құжаттардағы атауларды ауыстыруға жарты жылдан бір жылға дейін уақыт кетеді. Оның айтуынша, атом энергиясы жөніндегі агенттік төрағасы құрылымсыз, ережесіз, нормативтік актілерсіз және жауапты хатшысыз іс жүзінде жалғыз жұмыс істеген.
Бағыныстағы қайшылықтар да бар: әкімдіктерде орталыққа бағынатын жер инспекциялары жұмыс істейді, ал мектептер жергілікті білім басқармаларына бағынса да, олардың жай-күйі үшін білім министрінен сұралады. Президент жанындағы кеңестер мен комиссиялардың құрамы басшылар ауысқан сайын өзгереді, сондықтан ондағы орындарды адамдарға емес, лауазымдарға бекітуді шешкен. Ашимбаев үшін бұл жүйенің «заңдылық шегінде» жұмыс істейтінінің мысалы.
Саясаттанушының айтуынша, кез келген қайта құрылым уақытты, қаржыны және құжат айналымын талап етеді, ол екі-үш айдан бір жылға дейін созылуы мүмкін. Шамамен 2007 жылы бір министрлікте реформадан кейін бұрынғы құрылымды қайтарған: жаңа басшы оны ыңғайлырақ деп тапқан. Ашимбаевтың пікірінше, бір құрылымды таңдап, заңнаманы соған сәйкестендіріп, ұсақ түзетулерден басқа оны бес жылдай өзгертпеген жөн.
Ол қазіргі құрылым тым «тығыздалғандықтан» ұзаққа бармайды деп есептейді. 1990 жылдары басқарушылық жоғары болған: тәжірибелі мамандар «не қайда жатқанын» білген. Мысалы, Алматы әкімінің бір орынбасары қаланың коммуникациялар схемасын жатқа білгендіктен, әртүрлі басшылардың тұсында он жылдан астам жұмыс істеген. 2000 жылдары көптеген жаңа ұйымдар құрылғанымен, басқарушылық пен бақылау қамтамасыз етілмеді. Есеп комитеті жыл сайын өткір есептер шығарады, бірақ Ашимбаев солардың негізінде біреудің сотталғанын есіне түсіре алмайды.
Оның сөзінше, әкімдердің жұмысы мен мемлекеттік бағдарламалардың орындалуына баға берілмейді, есептілігі бар жалғыз бағдарлама — ҮИИДМБ. Мемлекеттік бағдарламаларды қадағалайтын құрылым да жоқ, қаржы полициясы таратылғаннан кейін оның өкілеттіктері кімге өтетіні белгісіз.
Ашимбаевтың ойынша, жүйеде «ақымақтан» жасырын қорғаныс бар: «түрткісіз» ештеңе істелмейді, бір жылдан кейін оның әсері басылып, реформалар қайта басталады. Тұрақты реформалардың мәні де осында. Саясаттанушы бұған ұтымды түсініктеме таппайды және нәтижені үнемі талап ету жұмысты тұралатуы мүмкін деп санайды: жақсы жұмыс істеуге мәжбүрленген шенеунік мүлде нашар жұмыс істей бастауы мүмкін.
«Радиоточка» материалдары бойынша.
