Қазақстан прокуратурасы мемлекеттік органдардың, шенеуніктердің, компаниялар мен азаматтардың заңды сақтауын қадағалайды, сотта мемлекет мүддесін білдіреді және қылмыстық қудалауды жүзеге асырады. Бұл 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген жаңа Конституцияның 84-бабында жазылған. Прокуратураға шағымды eOtinish немесе egov.kz арқылы онлайн, қабылдауға барып немесе хат арқылы беруге болады. Оған 15 жұмыс күні ішінде жауап беру міндетті.
Қазақстан прокуратурасы немен айналысады
Прокуратураның жұмысын Конституция және 2022 жылғы 5 қарашадағы «Прокуратура туралы» Конституциялық заң айқындайды. Заңға соңғы түзетулер жаңа Конституцияға сәйкес 2026 жылғы маусымда енгізілді.
Прокуратура – біртұтас жүйе: аудандық және облыстық прокурорлар жоғары тұрған прокурорларға және Бас прокурорға бағынады. Ол басқа мемлекеттік органдарға тәуелді емес, тек Президентке есеп береді. Бас прокурорды Президент алты жылға тағайындайды, бір адам бұл қызметке тек бір рет тағайындала алады.
Заң бойынша прокуратураның басты міндеттері:
- мемлекеттік органдардың, әкімдіктердің және басқа ұйымдардың заңды сақтауын тексеру;
- күшіне енген бұйрықтар мен шешімдерді бағалап, заңсыздарын жоюды талап ету;
- сотта мемлекет мүддесін білдіру;
- қылмыстық қудалау, яғни айыптауды қолдау және тергеуді қадағалау;
- азаматтардың өтініштерін қарау.
Реформадан кейін прокуратура не істей алады, не істей алмайды
Соңғы жылдардағы ең елеулі өзгеріс – қылмыстық процестің «үш буынды моделі». Ол 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істейді: полиция немесе басқа орган тергейді, прокурор адам құқығына қатысты негізгі шешімдерді тексеріп, келіседі, ал үкімді сот шығарады.
Прокуратура тексеруді кез келген себеппен жүргізбейді. «Прокуратура туралы» заңның 18-бабы бойынша тексеру мына жағдайларда тағайындалады:
- Президенттің немесе Бас прокурордың тапсырмасы бойынша;
- өзін өзі қорғай алмайтын адамдарды, кәмелетке толмағандарды немесе көп адамды қорғау үшін;
- адамдардың өмірі мен денсаулығына немесе ел қауіпсіздігіне орны толмас зиян келтірмеу үшін;
- мемлекеттік орган немесе квазимемлекеттік компания бизнестің жұмысына заңсыз араласса.
Тексеру 30 жұмыс күнінен аспайды, ерекше жағдайда тағы 30 күнге ұзартылады. Прокурор тексеруге қатысы жоқ құжаттарды талап етуге және ұйымның қалыпты жұмысына кедергі жасауға құқылы емес.
Прокуратура туралы аңыздар
Прокуратурадан күтетін көп нәрсе заңға сәйкес келмейді. «Радиоточка» 2010 жылдардың екінші жартысында-ақ «қазақ прокуратурасы туралы аңыздар мен мифтер» жайлы жазған еді, олардың көбі әлі де бар.
- «Прокурор сот шешімін жоя алады». Жоқ. Прокурор наразылық немесе өтінішхат енгізе алады, бірақ шешімді тек сот өзгертеді.
- «Прокуратура кез келген дауды шешеді». Жоқ. Қарыз, мұра немесе мүлік бөлу дауларын сот шешеді. Прокуратура заң бұзылып, зардап шегуші өзін өзі қорғай алмаған жағдайда араласады.
- «Жасырын шағымдануға болады». Заң жасырын өтініштерді қарамайды. Дайындалып жатқан қылмыс немесе ел қауіпсіздігіне төнген қатер туралы хабарлар – бұдан тыс.
- «Қайталап берілген шағымға қайта жауап беруге міндетті». Онда жаңа дәлел болмаса және бұрын жауап берілсе, оны қарамауы мүмкін.
Прокуратураға шағым қалай беріледі
Өтінішті бірнеше жолмен беруге болады:
- онлайн – eOtinish (eotinish.kz) порталы немесе egov.kz арқылы;
- жеке өзіңіз – аудандық, қалалық немесе облыстық прокуратурадағы қабылдауда; байланыс деректері Бас прокуратураның gov.kz-тегі бетінде бар;
- хат арқылы – прокуратураның кеңсесіне.
Шағымда аты-жөніңізді, мекенжайыңызды немесе телефоныңызды, не болғанын, заңды кім бұзғанын және не сұрайтыныңызды көрсетіңіз. Құжаттарыңыз болса, қоса тіркеңіз.
| Кезең | Заңдағы мерзім |
|---|---|
| Өтінішке жауап | 15 жұмыс күні |
| Ұзарту (3 жұмыс күні ішінде хабарлай отырып) | 2 айға дейін |
| Тексеруден кейінгі түпкілікті жауап | тексеру аяқталғаннан кейін 10 жұмыс күні |
| Прокурор шешіміне жоғары тұрған прокурорға шағым | 3 ай ішінде беріледі, 20 жұмыс күнінде қаралады |
Прокуратураның жауабы негізді болуы, заңға сілтеме жасауы және оған қалай шағымдануға болатынын түсіндіруі керек. Жоғары тұрған прокурор да бас тартса, шешімге сотқа шағым беруге болады.
