Шығыстанушы, Орталық Азия даму корпусының вице-президенті Нұрлан Әлниязов «Радиоточкаға» берген сұхбатында экстремистік псевдодіни ұйымдардың жалдаушылары жаңа жақтастарды қалай тартатыны және бұған қалай қарсы тұруға болатыны туралы айтты.
Әлниязовтың сөзінше, жалдаушылар әр түрлі адаммен жұмыс істейді, олардың екі тәсілі бар — діни және ғылыми-қоғамдық. Тұтас жалдау жасақтары туралы әңгімелерді ол асыра айтылған деп санайды, бірақ жалдаушылардың заманауи технология мен психологияны пайдаланатынын атап өтеді. Дінді біртіндеп ұсынады: алдымен адам формуланы айтады, содан кейін оған міндеттер жүктеледі. «Бұл — нағыз психологиялық өңдеу», — дейді сарапшы. Ол сондай-ақ Пәкістан мен басқа елдердегі адамды титықтататын тәжірибелерді сипаттады.
Әлниязовтың пікірінше, мұндай жобалар әлдеқашан саяси құралға айналған. Мысал ретінде ол «Әл-Қаиданың» құрылуын атап, оны кеңес әскерінің Ауғанстанға кіруімен байланыстырды. Сондай-ақ оның айтуынша, Шығыс Түркістан ислам партиясын 1979 жылы Қытай құрған. Оның бағалауынша, адамдарды жалдау соғыстан арзанға түседі: төрт айлық өңдеу 30 мың долларға шығады.
«Қоғамда дәл артық болып қалғандар, әлеуметтене алмағандар кетеді», — деп түсіндіреді сарапшы. Тағы бір қауіп тобы — отбасында түсіністік таппағандар. Жалдаушылар оларға «сені түсінетін қоғамды» ұсынады, ал қосылған адам заңсыз жағдайға түседі де, «оның кері жолы болмайды». Елде болмай-ақ интернет арқылы да жалдауға болады: Әлниязовтың сөзінше, деректер бес мың экстремистік сайт бар екенін көрсетеді. Әдетте әңгіме әлеуметтік теңсіздік пен жемқорлықтан басталады.
Сарапшының пікірінше, өңдеудің басты белгісі — бірінші орынға сенім емес, харизматикалық тұлға мен іс-әрекет шыққанда. Псевдодіни ағымдардың негізгі тезисі — ислам мемлекетін құру. Әлниязовтың айтуынша, көптеген елдің заңнамасы шариғатпен көп жағынан сәйкес келеді, ал экстремистердің мемлекет туралы түсінігі — «XV ғасырға кету». Оның тәжірибесінше, жалдау төрт айдан бір жарым жылға дейін созылады, шетелдегі арнайы орталықтарда өңдеу тезірек жүреді.
Әлниязов Мұсылмандардың діни басқармасы рухани орталықтан гөрі ғұрыптық агенттікке көбірек ұқсап кетті деп санайды. «Имам мен молда — екі бөлек нәрсе», — дейді ол. Оның айтуынша, 1990 жылдары имам Әбділда Әуезов Қызылорда және Ақтөбе облыстарында ғылыми бөлікті ғұрыптық бөліктен бөліп, тәжірибе жүргізген.
Сарапшы 2017 жылға дейінгі экстремизмге қарсы іс-қимыл жөніндегі мемлекеттік бағдарламаға қатысады. Ол еркін тендер мен тексерілмеген мамандарды сынайды: оның сөзінше, кейбір өңірлерде тыңдаушылар дәріс оқушыларға «Сіздер жиырмасыншы, отызыншы топсыздар» деген. Оның командасы басқаша жұмыс істейді: «Біз бірде-бір сектаның атын атамаймыз, жиһад туралы сөйлемейміз». Жағдайды коммерция мен саясат арқылы түсіндіріп, сектадан шыққан адамдар туралы фильмдер көрсетеді.
Әлниязовтың айтуынша, адамды сектадан қайтару сирек кездеседі: психотерапевтерге саентологиядан шығару үшін кемінде тоғыз жыл қажет. Сондықтан басты міндет — сектаға әлі ілікпеген жастарды сақтап қалу.
«Радиоточка» материалдары бойынша.
