Қазақстандық психологтар қазақы тәрбиенің кейбір ерекшеліктері балаларды суицидке итермелеуі мүмкін деп санайды және тәрбие тәсілдерін өзгертуге шақырады. Олардың пікірінше, қоғамның айыптауы да қысым тудырады: бала қалыптасқан өлшемдер мен дәстүрлерге сай келмесе, әдетте оның ата-анасын кінәлайды.
Психолог әрі гештальт-терапевт Сана Жұмабекова қазақы тәрбиенің басты кемшілігі – «кінәмен тәрбиелеу» дейді және суицидтің көп болуын осымен байланыстырады. Ол балаларды ата-әжесінің тәрбиесіне беру дәстүрін де дұрыс емес деп есептейді.
46 жастағы Шолпан өзін және бауырларын осындай тәрбиенің құрбаны санайды. Оны кішкентайынан әжесіне берген, сондықтан ол ана мейірімін көрмей өскенін айтады: үйде әжесі билік жүргізген, ал анасын көршідей ғана қабылдаған. Жоғары лауазымда істеген әкесі балаларға қысым жасаған. «Әкем бізді үнемі көршінің балаларымен салыстыратын», – деп еске алады Шолпан. Бала кезінде толық болғанда әкесі оған құрдасы – гимнастканы көрсетіп, ол қатты ұялған. Шолпанның бір бауыры жеті рет үйленген, енді бірі жоғары оқу орнын тастап, қой бағып кеткен, оның айтуынша, әйелімен бірге ішімдікке салынып жүр.
Елдегі жетекші жоғары оқу орындарының бірінің оқытушысы Ғалия қазақы тәрбие алған студенттер өте сыпайы, оқытушының сөзін бөлмейді, қарсы шықпайды, бірақ онымен тең дәрежеде сөйлесе алмайды дейді. «Маған мұндай тәрбие ұнамайды, өйткені оның неге апаратынын білемін», – дейді ол. Оның айтуынша, үлкендер сөйлесіп отырғанда балаларға сөйлеуге, сұрақ қоюға рұқсат етілмеген, туыстар өзгелерді өсектеп, сынаған, ал мұғалімдер шағымданса, ата-ана баланы жұрттың көзінше ұрысқан. Соның салдарынан бала өтірік айтуға үйреніп, ата-анасына толық ашыла алмайды.
Кейбір қазақ отбасыларында балалардың ата-анасына «сіз» деп сөйлеуін де психологтар дұрыс санамайды: бұл арақашықтық тудырып, сенімді әлсіретеді. «»Сен» деп сөйлессе, тең дәрежеде болады», – деп түсіндіреді Сана Жұмабекова. Оның байқауынша, мұндай отбасыларда қарым-қатынас көбіне салқын әрі ресми болады.
Психологтар уақыт өте жағдай өзгереді деп үміттенеді. Дәстүр жақтастары бұған келіспейді, тәрбиенің негіздерін өзгертудің қажеті жоқ дейді. Этнограф Ахмет Тоқтабай ұлттық педагогикада жақсы нәрсе көп, тек қазіргі ата-аналар оны байқамайды деп санайды: көпшілігі жұмыспен, күнкөріспен әуре, балалар қараусыз қалады. Оның айтуынша, бұрын балаға ата-анасы қараған, олар болмаса – ата-әжесі қараған. «Қазақ әрқашан балаға үлкен махаббатпен, ерекше ықыласпен қараған», – деді Тоқтабай.
«Радиоточка» материалдары бойынша.
