Мазмұнға өту
2026 жылғы 22 қараша, жексенбі

Маңғыстаудан ежелгі акулалардың 35 жұптан астам тісі табылды

Тістер табылған жыныстардың жасы шамамен 38–41 млн жыл: ол кезде Маңғыстау шөлдерінің орнында теңіз болған.

Останец во впадине Карынжарык в Мангистау, на краю обрыва стоит человек
Фото: Lada.kz

Маңғыстауда жергілікті қазына іздеуші Асхат Хадирбаев достарымен бірге Қарынжарық ойысынан ежелгі акулалардың 35 жұптан астам тасқа айналған тісін тапты. Ең ірі тістің ұзындығы бес сантиметрге жетеді. Олжаның мән-жайын Lada.kz порталы анықтады.

Алғашында тістерді отодусқа — эволюциялық тегі мегалодонмен байланыстырылатын ежелгі жыртқыш акулаға тиесілі деп болжады. Бірақ әуесқой палеонтолог Евгения Лукьянченко олар акулалардың басқа тобына жатады деп есептейді. Оны нақты анықтау үшін тіс тәжінің пішінін, түбірінің құрылысын, бүйіріндегі тісшелерді және кесетін жиектерін зерттеу керек. Оның үстіне бір акуланың жағының әр жеріндегі тістер бір-бірінен өзгеше болуы мүмкін.

Тұғырдағы ежелгі акуланың тасқа айналған ірі тісі
Фото: Lada.kz

Қарынжарық маңында палеоген кезеңінің жыныстары жер бетіне шығып жатыр, ал тістер табылған қабат эоценге — шамамен 38–41 млн жыл бұрынғы уақытқа жатады. Ол кезде Маңғыстаудың қазіргі шөлдерінің орнында ежелгі теңіз болған, онда акулалар мен сүйекті балықтар мекендеген. Жыныстардың жасы геологиялық қималар мен басқа қазбалар, мысалы, фораминиферлер мен наннопланктон арқылы анықталады, сондықтан тістің сыртқы түріне қарап қана нақты мерзімін айту мүмкін емес.

Ежелгі акулалардан көбіне тісі табылады. Олардың қаңқасы негізінен шеміршектен тұрады және нашар сақталады, ал тістері жақсы минералданған. Оның үстіне акулалар тісін өмір бойы ауыстырады: жағында бір мезгілде 50-ден 300-ге дейін тіс болуы мүмкін, ал кейбір акулалар өмір бойы 13 мыңнан астам тіс ауыстырады.

Евгения Лукьянченко бұл олжаны ғылыми сенсация деп санамайды: ежелгі акулалардың тістері көп өңірде, соның ішінде Маңғыстауда да кездеседі. Елеулі жаңалық үшін ерекше материал керек — мысалы, бұрын белгісіз түр немесе жақсы сақталған қаңқа. Дегенмен оның пікірінше, Маңғыстауға ежелгі фаунаның жеке мұражайы қажет: акулалардың қарапайым тістері мен аммониттердің өзі туристер мен оқушыларды қызықтыруы мүмкін.

Ерекше қазба кездессе, маман оны орнында суретке түсіріп, геолокациясын сақтап, мұражайға немесе сарапшыларға хабарласуға кеңес береді, ал кеңес алғанға дейін мүмкіндігінше үлгіні қазып алмаған жөн. Палеонтологиялық олжаларды шетелге шығару үшін Ғылым және жоғары білім министрлігінің арнайы лицензиясы қажет.

БөлісуTelegramWhatsAppVKFacebookX

Сондай-ақ оқыңыз