Қазақстанның ірі жаңалық сайттары — Tengrinews, Nur.kz, Kazinform, Zakon.kz, Informburo, Forbes Kazakhstan — жеке медиахолдингтерге, жекелеген кәсіпкерлерге және мемлекетке тиесілі. Ресми иесін сайттың шығу деректерінен және заңды тұлға туралы мәліметтен көруге болады. Ал түпкі иелерін, яғни табысты іс жүзінде алатын адамдарды, көп портал өзі атамайды. Заң бойынша шетелдіктер қазақстандық БАҚ-тың 20%-ынан көбіне иелік ете алмайды.
Қазақстандағы БАҚ кімге тиесілі: кесте
Кестеде сайттардың төменгі бөлігіндегі деректер мен компаниялар туралы мәліметтер берілген. Оларды 2026 жылы National Business Kazakhstan Adata сервисіне сүйеніп жариялады. Салық көлемі — Мемлекеттік кірістер комитетінің 2025 жылғы деректері, өсімпұл мен айыппұлсыз.
| Сайт | Заңды тұлға және құрылтайшы | 2025 жылғы салық |
|---|---|---|
| Tengrinews.kz | «Effective Media Liaison» ЖШС (EML); құрылтайшысы — «Алаш Медиа Групп» ЖШС | 539,2 млн теңге (бүкіл ЖШС бойынша, Vesti.kz және Massaget.kz-пен бірге) |
| Nur.kz | «Internet Portal Nur» ЖШС | 328,7 млн теңге (2024 жылы — 586,5 млн) |
| Kazinform | «ҚР Президентінің Телерадиокешені» РМК, Президент Іс басқармасына бағынады | 2,21 млрд теңге (бүкіл телерадиокешен бойынша) |
| Zakon.kz | «Компания ЮрИнфо» ЖШС (сайттың төменгі бөлігінде көрсетілген) | дерек жоқ |
| Informburo.kz | «Инфополис» ЖШС (сайттың төменгі бөлігі); Adata бойынша құрылтайшысы — «Әділдік және өркендеу» қоғамдық қоры, «31 арна» телеарнасындағы сияқты | шамамен 92 млн теңге |
| Forbes Kazakhstan | «United Media Group» ЖШС; құрылтайшылары — Айдана және Арманжан Байтасовтар | 99,4 млн теңге |
| El.kz, Baq.kz | «Qazcontent» АҚ (мемлекеттік компания) | 487,9 млн теңге |
Tengrinews кімге тиесілі
Tengrinews Alash Media Group холдингінің құрамына кіреді. Холдингті 2008 жылы Батыр Қазыбаев құрды, ол 2022 жылғы наурызда қайтыс болды. Қазір холдингті Зәуре Қазыбаева басқарады. Холдингте Tengrinews-тен бөлек Vesti.kz спорт порталы, қазақ тіліндегі Massaget.kz, «Жұлдыз FM», «Ретро FM Казахстан» және Tengri FM радиолары бар. Сайттың төменгі бөлігінде құқық иесі ретінде «EML» ЖШС көрсетілген. Редакция 2024 жылы келтірген LiveInternet деректеріне қарағанда, Tengrinews — Қазақстандағы ең көп оқылатын сайт.
Nur.kz иесі кім және соттар немен аяқталды
Nur.kz 2009 жылдан бері жұмыс істейді. Заң жүзінде сайт «Internet Portal Nur» ЖШС-ға тиесілі, компанияны көп жылдан бері Қуат Бахридинов басқарады. 2016 жылғы 23 ақпанға дейін ЖШС-ның 100%-ы Кипрдегі Calidus Investment Limited компаниясына тиесілі болған. Informburo 2016 жылы жазғандай, қайта тіркелгеннен кейін үлестің 80%-ын Бахридинов алған. Порталдың қазіргі иесі кім екенін Nur.kz өзі жария етпейді.
Nur.kz төңірегіндегі ең шулы оқиға 2016 жылы болды, ол туралы сол кезде «Радиоточка» да жазған. Солтүстік Қазақстан авторлық құқықты қорғау қоғамы порталға 537 млн теңгелік талап арыз берді. Талапкерлердің сөзінше, Zakon.nur.kz бөлімінде Defacto.kz сайтының 542 мақаласы рұқсатсыз жарияланған. 2016 жылғы шілдеде Алматының №1 Бостандық аудандық соты талапты қанағаттандырудан бас тартты. Сот талапкерлер ұсынған мамандардың IT және авторлық құқық саласында тиісті білімі жоқ деп шешті. Апелляция бұл шешімді өзгеріссіз қалдырды.
Сонымен қатар талапкерлердің заңгерлері компанияны мемлекеттік сатып алудың жосықсыз қатысушысы деп тануды сұрады. Олар 2016 жылғы ақпанға дейін сайт 100% шетелдік болғанын, ал шетелдіктер БАҚ-тың 20%-ынан көбіне иелік ете алмайтынын алға тартты. Бұл шағым бойынша шешім ашық дереккөздерде жоқ. Жауап ретінде Nur.kz байланыс және БАҚ саласындағы мемлекеттік бақылау комитетіне Интернет қауымдастығының басшысы Шавкат Сабировқа шағым түсірді. Сабиров талапкерлер үшін қорытынды берген еді. 2016 жылғы желтоқсанда комитет оның әрекетінен заң бұзушылық таппады. Көшіріп басу мен заң бұзудың шегі қайда екені Қазақстандағы авторлық құқық туралы мақалада түсіндірілген.
Orda.kz неге жабылды
Ең танымал тәуелсіз басылымдардың бірі Orda.kz 2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап жұмысын толық тоқтатты. Шешімді «Ordamedia.kz» ЖШС құрылтайшысы Мақсат Ғаниев қабылдады. Редакцияның айтуынша, тапқан ақшасы басылымды ұстауға жетпеген.
Одан екі апта бұрын, 2026 жылғы 18 тамызда, Алматының №2 Бостандық аудандық соты басылымның бұрынғы бас редакторы әрі тең құрылтайшысы Гүлнар Бажкеноваға үкім шығарды. Сот оны көрінеу жалған ақпарат таратуға, иеленіп алуға немесе ысырап етуге және заңсыз кәсіпкерлікке кінәлі деп таныды. Оған 8 жылға бас бостандығынан айыру жазасы 2 жылға кейінге шегеріліп тағайындалды. Сондай-ақ 5 жыл БАҚ саласында жұмыс істеуге тыйым салынып, одан 96 млн теңгеге жуық сома өндіріледі. Үкім шыққан күні ол заңды күшіне енбеген. «Әділ сөз» қоры жоғары тұрған соттарды істі қайта қарауға шақырды.
БАҚ иелері туралы заң не дейді
2024 жылдан бастап 2024 жылғы 19 маусымдағы № 93-VIII «Масс-медиа туралы» Заң қолданылады. Меншік иелеріне қатысты негізгі талаптар:
- шетелдіктер, шетелдік компаниялар және азаматтығы жоқ адамдар Қазақстандағы БАҚ иесі болып табылатын компанияның 20%-ынан көбіне тікелей не жанама иелік ете алмайды (15-бап);
- сайт Мәдениет және ақпарат министрлігінде есепке тұрған жағдайда ғана интернет-басылым болып саналады (19 және 22-баптар);
- интернет-басылым жеке бөлімде атауын, меншік иесін, бас редакторын және есепке қою туралы куәлігінің нөмірін көрсетуге міндетті (20-бап);
- меншік иесінің серверлері мен басқа жабдығы шетелде орналасса, куәлік күшін жояды (22-бап).
Жаңалық сайтының иесін қалай тексеруге болады
Алдымен шығу деректерін қараңыз. Оларды сайттың төменгі бөлігіне немесе «Жоба туралы», «Редакция» бетіне орналастырады. Онда меншік иесі, бас редактор және куәлік нөмірі жазылады. Содан кейін компанияның атауы не БСН бойынша egov.kz сайтындағы заңды тұлғаны тіркеу туралы анықтамадан немесе контрагенттерді тексеру сервистерінен құрылтайшылар мен директорды көруге болады. Есте сақтаңыз: анықтамада құрылтайшы көрсетіледі, бірақ ол компанияны іс жүзінде бақылайтын адам болмауы мүмкін.
