Сөз бостандығын қорғау жөніндегі «Әділ сөз» халықаралық қорының президенті Тамара Калеева сот шешімдерін жария талқылауға тыйым салу бассыздыққа әкелуі мүмкін деп санайды. Оның пікірінше, адамдарда жария түрде қорғанудың заңды жолы қалмаса, күш қолданып кек алу жағдайлары болуы ықтимал. Ол бұл туралы «Радиоточкадағы» Дмитрий Беляков жүргізетін «Есть мнение» бағдарламасында айтты.
Жүргізуші заңгерлер мен құқық қорғаушылардың қоғамдық ұйымдар құрып, клиенттерінің мүддесін лоббилеуі және сот істеріне назар аудартуы дұрыс па деп сұрады. Калеева мұны қалыпты жағдай деп атады: елде сот ісін жүргізу жария, қоғам ашық әрі демократиялық. Ол БАҚ-қа бәрі бірдей шыға алмайтынын мойындап, аулада көлік қағып кеткен қыз баланың оқиғасын мысалға келтірді: егер рульдегі әйел жұртқа жайылғанын қаламаса, істі тыныш қана «өз арамызда» шешуге болар еді. Калееваның сөзінше, қоғамның сот процесіне назар аударуы — «соттың әділірек әрі бейтарап болатынының кепілі».
Қазақстандық БАҚ сенсация үшін объективтілікті құрбан етіп жатқан жоқ па деген сұраққа ол дау-жанжалдың екінші тарапы да өз пікірін айтуға құқылы екенін, ал кәсіби журналист екі тарапқа да жүгінетінін айтты. Егер тарап үндемесе, бұл оның уәжінің әлсіздігін көрсетуі мүмкін. Калеева дау-жанжалды жасырып қалуды бір тараптың ұстанымы басым болуынан әлдеқайда қауіпті санайды. Баспасөзді «тыныштандырып», Гогольше айтқанда, «барлық жағынан жағымды ханымға» айналдыру әрекетін ол қолдамайды: оның айтуынша, мемлекеттік басылымдар онсыз да жеткілікті. Сенсация қуу бар, бірақ оқырман «жалған сенсацияны» ажырата алады. «Қауіп тек жасырып қалуда», — деді ол.
Калеева ең басты мәселе ретінде ақпарат беру мен «сотқа қысым жасаудың» арасындағы шекараны атады. Қолданыстағы әкімшілік кодексте БАҚ-тың сотқа ықпал етуі және сот талқылауының нәтижесін алдын ала шешуі туралы бап бар, айыппұлы 20 АЕК-ке дейін жетеді, дегенмен заң бойынша судья тәуелсіз. 2015 жылғы 1 қаңтардан бастап жаңа әкімшілік және қылмыстық кодекстер күшіне енеді. Жаңа әкімшілік кодексте бұл бап жоқ, бірақ қылмыстық кодексте «Сотқа ықпал ету» бабы «қандай да бір нысанда» деген тұжырыммен сақталған. Калеева бұл тұжырымды өте күмәнді деп атады. Ол бойынша жаза да қатаңырақ — бас бостандығын шектеу немесе айыру.
Қор қарсы шығып отырған тағы бір норма Жоғарғы Сот әзірлеген Азаматтық процестік кодекстің жобасында бар: үкім сот тәртібімен жойылғанға дейін «сотты тікелей жария түрде теріске шығаруға» тыйым салынады. Калееваның айтуынша, қор Жоғарғы Сотты бұл тұжырымды өзгертуге көндіріп жатыр. Ол қоғам үкімдерді талқылауға құқылы деп санайды, өйткені сөз бостандығына Конституция кепілдік береді. Процеске қатысушылар мен олардың туыстары әділетсіз сотталғаны немесе күйзеліске ұшырағаны туралы заңды түрде әрі жария айта алмаса, бұл күш қолданып кек алуға ұласуы мүмкін, деп ескертті ол.
Калеева сондай-ақ биліктің әлеуметтік желілер мен Қазнеттегі талқылауларды бақылап отыратынымен келісті: билік ашуланып, ренжиді, бірақ талқылауға араласпайды, сынға жауап бермейді. Мысал ретінде ол аты-жөнін атамай бір оқиғаны айтты: журналист пен қорғаушы сот процесінің бұрыс жүргізілгені туралы жазған, ал судья жала жабу туралы талап арыз берген. Журналист шынында қателескен, кешірім сұраған, судья кешірген, сөйтіп іс процестің соңына таяғанда бітіммен аяқталған. Калеева судья неге бірден жария түрде шындығын түсіндірмегенін сұрап, шенеуніктерді әлеуметтік желілерге белсенді қатысуға және сотқа жүгінбес бұрын алдымен сыншылармен түсінісуге шақырды.
«Радиоточка» материалдары бойынша.
