Саясаттанушы Айдос Сарым «Радиоточканың» «Есть мнение» бағдарламасында жаңа саяси маусымнан не күтуге болатынын, әкімдердің неге «кішкентай феодалдарға» айналып бара жатқанын және биліктің қоғам көңіл-күйіне қалай тәуелді екенін айтты.
Сарымның сөзінше, Астана қазір күту күйінде. Президент қысқа демалыстан оралды, алда үкіметтің кеңейтілген отырысы бар, ал шенеуніктер орын ауыстыру туралы сыбыс аңдып отыр. «Жұрт сыбыспен өмір сүріп жатыр, негізінен кім қайда кететінін ғана күтеді», – деді ол. Саясаттанушы үкіметтің толық отставкаға кетуін не түбегейлі қайта құрылуын күтпейді, оның ойынша, құрылымдық және кадрлық өзгерістер болуы ықтимал. Кейбір әкімдер Астанаға қарай «жылжып» жатыр, ал бір бөлігі үрейде екен.
Сыбыс бойынша, Президент 1 қыркүйекте алғаш болып Павлодар облысына барады. Сарым ондағы әкімнің ауысуын күтпейді, себебі ол жақында ғана тағайындалған.
Саясаттанушы өткен жылы әкімдерге қатысты жанжалдар болғанын еске салды: Рысқалиев ағайындылардың оқиғасы және «Арынға қатысты жанжал». Оның пікірінше, екі үрдіс байқалады: бір жағынан орталықтандыру, екінші жағынан әкімдердің өкілеттігі тым үлкен, олар «кішкентай феодалдарға» айналуда. «Билік ешкіммен билігін бөліскісі келмейді», – деді Сарым. Әкімдерден аумақты бақылауда ұстау, сайлауда дауыс жинап беру және жергілікті бизнесті «қысу» талап етіледі, ал рейтингтер мен жұмыстан шығару қаупі ештеңе өзгертпеген. Рысқалиевті орнынан алған кезде Мәжіліс пен мәслихат депутаттары, тіпті күштік құрылымдар, оның ішінде Бас прокурор мен Мәжіліс төрағасы да бір кісідей әрекет етті. Сарым мұны маңызды белгі деп атады.
Нұрлан Нығматулин жергілікті өзін-өзі басқару жөнінде кеңес өткізді, саясаттанушының ойынша, оның кейбір түрлері қазір талқылануы мүмкін. «Менің ойымша, бар жалғыз жол – бәрібір орталықсыздандыру», – деді Сарым. Ол кент және аудан әкімдерін, мүмкін, бір жылдан бір жарым жылға дейінгі мерзімге сайлауды ұсынады. Облыс әкімдерін сайлауға әлі ерте деп санайды.
Саясаттанушы Ресейдегідей аралас партиялық-мажоритарлық жүйеге көшетініне сенбейді. Ол депутаттар Түлен Тоқтасынов пен Болат Әбіловтің мысалын, сондай-ақ Украинадағы Аймақтар партиясының ыдырағанын келтірді. Оның орнына облыстық және қалалық мәслихаттардың жартысын партиялық тізіммен сайлауды ұсынады. Қазір мәслихатқа негізінен кәсіпорындар мен бюджеттік ұйымдардың басшылары түседі. «Бізде, Алматыда, қалалық мәслихат депутаты болу үшін үш мың адам жеткілікті», – деді ол.
Тіркелген партиялардың көбі 40–50 мың дауыс та жинай алмайды. Саясаттанушының бағалауынша, қоғам «апатты түрде партияларға бөлінбеген», ол діни, тілдік және сыртқы саяси белгілер бойынша жіктелген.
«Билік қоғамдағы көңіл-күйге қатты тәуелді», – деп атап өтті Сарым. Оның сөзінше, авторитарлық билік екі тұзаққа түседі: өңірлерге жабық әрі қоғамдық пікірге тым шұғыл жауап береді. Мысал ретінде ол шенеуніктің адамды көлікпен қағып кеткені туралы істі келтірді. Сарымның ойынша, Владимир Путин де өз рейтингінің кепіліне айналып, өзі қаламайтын шешімдерге баруға мәжбүр болуы мүмкін.
Сарымның болжамынша, күзде билік сыртқы серіктестерін таңдауға мәжбүр болады: Кеден одағынан күткен үміт ақталмады, ал теңізге шығатын жолы жоқ Қазақстан Мәскеуге әлі ұзақ тәуелді болады. Саясаттанушы көбіне сырттай өзгерістер болады деп күтеді, бірақ оның пікірінше, ел ішіне тәуелсіздік туралы, ал сыртқа демократияға бет бұру туралы белгі беру қажет.
«Радиоточка» материалдары бойынша.
