Толық ауқымды соғыс басталғалы бері Ресей тұтқынында кемінде 438 украиндық қаза тапты. Бұл деректі БҰҰ-ның Ресейдегі адам құқықтары жөніндегі арнайы баяндамашысы Мариана Кацарова жаңа баяндамасында келтірді. Баяндама туралы 5 қарашада Киев уақытымен шамамен сағат 12:30-да (Астана уақытымен 15:30) Украина Жоғарғы Радасының адам құқықтары жөніндегі уәкілі Дмитрий Лубинец хабарлады. Оның айтуынша, құжатта әскери тұтқындар мен бейбіт тұрғындарды жүйелі түрде азаптау, заңсыз қудалау, жыныстық зорлық-зомбылық және олардың қаза табуы тіркелген, ал кінәлілер іс жүзінде ешқашан жауапқа тартылмайды.
Кацарова Ресейдегі азаптауды жаппай әрі жүйелі құбылыс, мемлекеттік қуғын-сүргін саясатының бір бөлігі деп атайды. «Азаптау машинасы толық қуатында жұмыс істеп тұр», – деді ол баяндама жарияланардан бір күн бұрын Укринформға берген сұхбатында. Сол сұхбатта ол Ресейде украин тұтқындарын қорлағаны үшін «тіпті қызметте өсуге болатынын» айтты.
Цензор.нет басылымының баяндаманы баяндауынша, 438 адам туралы дерек Украинаның Әскери тұтқындармен жұмыс жөніндегі үйлестіру штабының мәліметіне негізделген. 2025 жылғы мамырдан 2026 жылғы мамырға дейін Украинаға қаза тапқан 169 әскери тұтқын мен бейбіт тұрғынның сүйегі қайтарылды, ал 2022 жылдан бері барлығы 375 адамның денесі елге жеткізілді. Сот-медициналық сараптама адамдардың азаптаудан және медициналық көмек көрсетілмегендіктен көз жұмғанын көрсеткен.
Баяндаманың бір бөлімі түрме медиктеріне арналған. Арнайы баяндамашының дерегінше, олар зорлық-зомбылықтың ізін жасырып қана қоймай, оған өздері де қатысқан: емдеуден бас тартқан, көмек сұрағандарды ұруды күзетшілерге бұйырған. Украина құқық қорғау органдары 2026 жылғы шілдеде Пакинодағы түзеу колониясының медицина қызметкері Вячеслав Черданцевке қатысты іс қозғаған. Ол тұтқындарды жыныстық тұрғыда қорлады деп күдіктеледі: оларды жыныстық қатынасқа еліктеуге мәжбүрлеп, денелеріне қорлайтын сөздер жазып, сурет салған.
Кацарова баяндамаға Николаев облысынан шыққан әскери тұтқын Александр Савовтың күнделігін де енгізді. Ол Ресей тұтқынында үш жылға жуық отырып, 2025 жылғы наурызда үйіне оралған, бірақ шамамен сегіз айдан кейін азаптаудың салдарынан және денсаулығы сыр бергендіктен қайтыс болды. Күнделігінде ол соққыға жығуды, электр тогымен азаптауды, үстіне ит айтақтауды, мәжбүрлеп шешіндіруді, жыныстық қорлауды және емдеуден бас тартуды, сондай-ақ сырттан тексеру келер алдында қадағалаушылардың зорлық іздерін қалай жасырғанын жазған.
Ресейде тұтқындарды жаппай террорист ретінде соттайды. Кацарованың айтуынша, ісі Ресей соттарына, оның ішінде әскери соттарға жеткен украиндардың шамамен 90 пайызы ұрыс қимылдарына қатысқаны үшін емес, терроризм бабы бойынша айыпталады. Мәселен, «Азов» жауынгерлерін осылай соттайды – Ресей бұл бөлімшені террорлық ұйым деп жариялаған. 2025 жылғы қыркүйектен 2026 жылғы тамызға дейін Ресей соттары мен басқыншылардың органдары саяси астарлы істер бойынша кемінде 585 украиндыққа үкім шығарған: олардың 226-сы – бейбіт тұрғын, 359-ы – әскери. Соттар азаптап алынған мойындауды дәлел ретінде қабылдайды. Баяндамада украин журналисі Виктория Рощинаның тұтқында қаза тапқаны да айтылған.
Арнайы баяндамашы Ресейден азаптауды тоқтатуды, қамау орындарындағы өлім мен зорлық-зомбылықты тәуелсіз тергеуді, заңсыз ұсталған Украина бейбіт тұрғындарын босатуды және халықаралық бақылаушыларды барлық қамау орнына жіберуді талап етті. Ол Ресей билігі 438 адамның өлімін тергейді деп күтпейді. Жауапкершілік құралы ретінде Халықаралық қылмыстық сотты, әмбебап юрисдикцияны – басқа елдер соттарының әскери қылмыстар үшін соттау құқығын – және жеке санкцияларды атайды. «Әрбір жендет, заңсыз қудалауды ұйымдастырған әрбір адам және бұл қылмыстарды біле тұра жасырған әрбір адам» жауап беруі тиіс, деді Лубинец.
Женева конвенциялары бойынша әскери тұтқындар мен бейбіт тұрғындарды азаптау – әскери қылмыс. Кацарованың айтуынша, ол атқарып отырған БҰҰ-ның Ресейдегі адам құқықтары жөніндегі арнайы баяндамашы мандаты – ұйымның 80 жылдық тарихындағы осындай алғашқы мандат. 2023 жылы Халықаралық қылмыстық сот украин балаларын заңсыз депортациялау ісі бойынша Владимир Путинді тұтқындауға ордер шығарған болатын.
