Дүниежүзілік банк сарапшылары Қазақстанға «7-20-25» жеңілдетілген ипотекасын біртіндеп жауып, тұрғын үйге берілетін кәдімгі нарықтық несиеге көшуді ұсынады. Бұл ұсыным Қазақстандағы баспананың қолжетімділігі туралы Дүниежүзілік банк пен IFC-тің «Homes and Hopes» зерттеуінде («Баспана және үміт») айтылған. Авторлардың пікірінше, бағдарламаны кезең-кезеңімен, алдымен оның тиімділігін бағалап, оны қаржыландыратын Ұлттық банктің міндеттерін ескере отырып тоқтату керек.
Бұл кеңеске Halyk Finance талдаушылары 13 қарашадағы жылжымайтын мүлік нарығына шолуында назар аударды. Олар нарықтық ипотекаға біртіндеп көшу идеясын қолдады, бірақ қатар банктер үшін ұзақ мерзімді қаржының басқа көздерін дамыту және табысы төмен отбасыларға атаулы көмекті сақтау қажет деп санайды.
Баяндама авторларының басты дәлелі — бағдарлама мұқтаж адамдарға жеткілікті бағытталмаған. «7-20-25»-ке жылына шамамен 100 млрд теңге жұмсалады, ал жыл ішінде берілетін ипотекалық қарыздың небәрі 5%-ға жуығы ғана осы бағдарламаға тиесілі. Дүниежүзілік банктің бағалауынша, қазір нарықтық ипотеканы ең ауқатты отбасылардың 20%-ы ғана көтере алады, ал сау нарықта бұл үлес шамамен 50% болуы керек. Жалпы мемлекет 2024 жылы тұрғын үй субсидияларына шамамен 950 млрд теңге, яғни ЖІӨ-нің 0,7%-ын жұмсаған.
Сарапшылар арзан мөлшерлеменің орнына бастапқы жарнаны төлеуге көмектесуді ұсынады — мысалы, мемлекет баспана құнының 15%-ына дейінгі бөлігін бірлесіп қаржыландыра алады. Тағы бір ұсыныс — Отбасы банк салымдары бойынша мемлекеттік сыйлықақыны тек табысы төмен және орташа отбасыларға беру, ал тұрғын үйге берілетін мемлекеттік қолдауды әр отбасына бір-ақ рет пайдалануға рұқсат ету. Сондай-ақ авторлар ипотекалық сақтандыруды, несиелік кепілдіктерді және ресми емес табысы бар адамдарға арналған өнімдерді дамытуға кеңес береді. Олардың есебінше, реформалар тағы 10–20% отбасына өз баспанасын алуға жол ашуы мүмкін.
Бұл оқырман үшін нені білдіреді: әзірге ештеңе өзгермейді. Дүниежүзілік банктің кеңесі — мемлекеттің шешімі емес, «7-20-25» бағдарламасы бұрынғы шарттармен жұмыс істеп тұр, оны жабу туралы шешімді Үкімет те, Ұлттық банк те жарияламаған. Осы бағдарлама бойынша баспана алуды жоспарлап жүргендер Ұлттық банк пен бағдарлама операторы — Қазақстанның тұрақтылық қорының мәлімдемелерін қадағалағаны жөн.
«7-20-25» 2018 жылы іске қосылды: мөлшерлеме — жылдық 7%, бастапқы жарна — 20%-дан бастап, мерзімі — 25 жылға дейін, тек құрылыс салушыдан жаңа баспана алуға болады. 2023 жылдан бастап Ұлттық банк бағдарламаны қаржыландыруды жылына 100 млрд теңгемен шектеді. Ұлттық банктің 2026 жылғы 29 қазандағы дерегінше, бағдарлама іске қосылғаннан бері 1,259 трлн теңгеге 87 327 қарыз берілген. Сонымен қатар Қазақстан қаржыгерлерінің қауымдастығының дерегінше, банк несиелеріндегі нарықтық ипотеканың үлесі бір жылда 26%-дан 2026 жылғы бірінші жартыжылдықта 14%-ға дейін төмендеді — нарық негізінен мемлекеттік бағдарламалар мен Отбасы банкке сүйеніп отыр.



