Кемин жарылымы – Солтүстік Тянь-Шань тауларында, Қазақстан мен Қырғызстанның түйіскен жерінде, Алматыдан небәрі 50–100 км қашықтықта жатқан тектоникалық жарылымдар жүйесі. 1911 жылдың қаңтарында дәл осы жерде Орталық Азия тарихындағы ең күшті жер сілкіністерінің бірі – Верный қаласын қиратқан Кемин жер сілкінісі болды. Саяхатшы үшін бұл жарылым дерексіз геология емес: оның іздері тауларда әлі күнге дейін көрінеді, ал ең атақтысы – Қайыңды көлінің астында қалған шыршалы орман. Бұл қандай жарылым екенін, Алматыда әр дүмпу болған сайын неге ол еске алынатынын және оның «тыртықтарын» өз көзіңізбен қай жерден көруге болатынын түсіндіреміз.
Жарылым қай жерден өтеді
Жарылым батыстан шығысқа қарай Іле Алатауы мен Күнгей Алатауы жоталарының арасымен созылып жатыр. Ол Қырғызстандағы Шоң-Кемин және Қазақстандағы Шелек (орысша Чилик) өзендерінің аңғарларын бойлай өтеді. Бұл бір ғана жарықшақ емес, тұтас жарылымдар аймағы: геологтар оның ішінен Шоң-Кемин – Шелек жарылымын және оған көршілес бірнеше жарылымды бөліп қарайды. Олар – Шоң-Ақсу, Ақсу және Жіл-Арық жарылымдары. Бедерде бұл аймақ түп-түзу аңғарлар, беткейлердегі баспалдақ тәрізді кертпештер, ежелгі опырылыстар мен бөгелген көлдердің іздері түрінде байқалады.
Белсенділіктің себебі – Еуразияға қарай «жылжуын» тоқтатпай келе жатқан Үндістан плитасының қысымы. Бұл қысым Тянь-Шань тауларын көтеріп, жер қыртысында кернеу жинайды, ал жиналған кернеу анда-санда жер сілкінісі болып босайды.
1911 жылғы Кемин жер сілкінісі
Жер сілкінісі жергілікті уақытпен 1911 жылғы 4 қаңтарда таң ата (UTC бойынша 3 қаңтарда) болды. Эпицентр Верныйдың, яғни қазіргі Алматының оңтүстігіндегі тауларда орналасқан. Қазіргі зерттеулер бойынша негізгі деректер мынадай:
| Магнитуда | шамамен 8,0 (Mw), кейбір бағалау бойынша 8,2-ге дейін |
| Жер бетіндегі жарылымның ұзындығы | шамамен 200 км |
| Тік ығысулар | Шоң-Кемин және Шелек учаскелерінде 1–3 м-ден Шоң-Ақсу учаскесінде 10 м-ге дейін |
| Қатты тербелістің ұзақтығы | куәгерлердің айтуынша, бірнеше минут |
| Қаза тапқандар | әртүрлі деректер бойынша, шамамен 450 адам, жүздеген адам жараланған |
| Қирау | Верныйда кірпіш ғимараттардың басым бөлігі қираған немесе зақымданған; өңірде мыңдаған үй мен киіз үй жойылған |
Құрбандардың көбі ғимарат құлағаннан емес, таудағы алып опырылыстар мен көшкіндердің астында қалып қаза тапты: олар ауылдар мен көшпелі қоныстарды басып қалды. 1887 жылғы қиратқыш жер сілкінісінен кейін негізінен ағаштан салынған Верный қаласы болуы мүмкін шығынға қарағанда әлдеқайда аз зардап шекті. 28 панфиловшы гвардияшылар атындағы саябақтағы аман қалған Вознесение соборын сол дәуірдегі жер сілкінісіне төзімді ағаш сәулетінің сәтті үлгісі ретінде жиі мысалға келтіреді.
Жарылымның іздерін қай жерден көруге болады
Қайыңды көлі
1911 жылғы жер сілкінісінің ең көрнекі салдары осы. Опырылыс Күнгей Алатауындағы шатқалды бөгеп тастады, табиғи бөген пайда болып, аңғарды су басты. Шыршалы орман су астында қалды, сондықтан бүгінде көгілдір көлдің бетінен Тянь-Шань шыршаларының жалаңаш діңдері қылтиып тұрады. Көл «Көлсай көлдері» мемлекеттік ұлттық паркінде, Саты ауылына жақын жерде, шамамен 1670 м биіктікте жатыр. Бағыт туралы толығырақ Көлсай көлдеріне сапар туралы материалымыздан оқыңыз.
Шелек шатқалы және Құлжа тас жолы
Шелек өзенінің Бартоғай су қоймасынан жоғарғы аңғары жарылым аймағын бойлай қалыптасқан. Аңғардың түп-түзу созылып жатқанына және беткейлердегі баспалдақ тәрізді кертпештерге назар аударыңыз: бұл – тектоника жасаған бедер.
Қырғызстандағы Шоң-Кемин аңғары
Жотаның арғы бетінде, Қырғызстанда, қонақ үйлері мен атпен жүретін бағыттары бар «Шоң-Кемин» ұлттық паркі орналасқан. Мұнда 1911 жылғы жарылымның кертпештері мен ірі опырылыстардың іздері сақталған, оларды геологтардың халықаралық экспедициялары зерттейді. Алматыдан онда шекарадағы өткізу пункті арқылы, Бішкек немесе Қордай жағымен барады. Қазақстан азаматтары шекарадан жеке куәлікпен өтеді.
Жарылым бүгін қауіпті ме
Аймақ тектоникалық тұрғыдан әлі де белсенді. Бұл «болуы мүмкін» деген болжам емес, бүкіл Солтүстік Тянь-Шаньға тән қасиет. Алматы есептік сейсмикалығы 9–10 балл болатын өңірде орналасқан, ал Кемин аймағы қала маңындағы басқа жарылымдармен қатар осы қауіптің басты көздерінің бірі саналады. 2024 жылдың қаңтарында алматылықтар эпицентрі Қытайда болған күшті жер сілкінісін сезді, ал сол жылдың көктемінде қаланың оңтүстігіндегі таулардан бастау алған бірқатар дүмпу болды. Сол кезде кейбір сейсмологтар дәл Кемин ошағы «оянған» болуы мүмкін деп жорыды, ал басқалары бұл қауіпті асыра бағаланған деп санады. 2026 жылы да Алматыда шағын дүмпулер сезіліп тұрады: мысалы, тамызда қала тұрғындары Қырғызстанда болған магнитудасы 5,2 жер сілкінісін сезді.
Келесі күшті жер сілкінісінің нақты уақытын ғылым әзірге болжай алмайды. Аймақты Қазақстан мен Қырғызстанның сейсмологиялық станциялары бақылайды, ал әр дүмпу туралы деректерді Қазақстанның ұлттық деректер орталығы мен ТЖМ жариялайды.
Сейсмикалық белсенді өңірде турист не істеуі керек
- Тауда сезілерлік дүмпуден кейін құламалы беткейлер мен тар шатқалдардан алыстаңыз: онда басты қауіп сілкіністің өзі емес, тас құлауы мен опырылыс.
- Су жағасында жер сілкінісінен кейінгі алғашқы сағаттарда тік жарқабақтардың астында және бөгеттердің етегінде тұрмаңыз.
- Ғимаратта сілкініс кезінде лифтке және баспалдаққа жүгірмеңіз: көтергіш қабырғаның жанына немесе берік үстелдің астына тығылыңыз, дүмпулер басылған соң ғана шығыңыз.
- Қалада әйнек қасбеттерден, маңдайшалардан және электр желілерінен аулақ жүріңіз.
- ТЖМ хабарламалары SMS арқылы келеді. Телефонға жер сілкіністерінің картасы бар қосымша орнатып, 112 жедел қызметтер нөмірін біліп жүрген пайдалы.
Білген жөн
- Қайыңдыны қалай көруге болады. Көл «Көлсай көлдері» ұлттық паркінде орналасқан. 2026 жылғы мәлімет бойынша кіру ақысы бір адамға күніне 865 теңге, жеңіл автокөлік үшін 2 595 теңге. Көлге дейінгі соңғы бөлік – қара жол, оны әдетте жергілікті жолсыз көліктермен жүріп өтеді немесе жаяу барады.
- Қашан бару керек. Ең қолайлы уақыт – мамырдан қазанға дейін. Қыста көл қатып, шыршалардың діңі мұзға қатып қалады. Бұл да әдемі, бірақ жол қиындай түседі.
- «Балл» мен «магнитуда» – бір нәрсе емес. Магнитуда жер сілкінісінің ошағындағы энергияны сипаттайды, ал балл белгілі бір жердегі дүмпулердің күшін көрсетеді. 1911 жылғы жер сілкінісінің магнитудасы шамамен 8 болған, ал Верныйда оның қарқындылығы 9–10 балл деп бағаланады.
- Музей. 1887 және 1911 жылдардағы жер сілкіністерінің және ескі Верныйдың тарихымен Алматы қаласы тарихы музейі мен Орталық мемлекеттік музейдің экспозицияларында танысуға болады.
Мұны да оқыңыз: Қыстағы Көлсай және Шарын шатқалы.
