Бартоғай су қоймасы – Шелек (Шилик) өзеніндегі, қызғылт-қоңыр таулардың арасында жатқан көгілдір көл. Ол Алматыдан шығысқа қарай шамамен 180–190 км жерде орналасқан. Мұнда жағажайы мен шезлонгы бар курорт емес, жабайы әрі суретке түсуге таптырмас мекен күтіп тұр: биік тас бөгет, жартасты тесіп салынған туннель, ағыс бойымен төмендегі тасқынды каньон және Асы үстіртіне шығатын жол. Бұл жерге бір күнге немесе шатырмен келеді, көбіне Көлсайға, Шарынға немесе Асы мен Түрген арқылы өтетін «шағын айналма сапарға» бара жатып соғады.
Бұл қандай су қоймасы
Бартоғай 1980 жылдардың басында суару үшін салынған: биіктігі шамамен 60 метр, ұзындығы шамамен 330 метр тас бөгет Шелек шатқалын бөгеп тұр. Су қоймасы қыс пен көктемде су жинап, маусымнан қыркүйекке дейін оны егістікке және Д. Қонаев атындағы Үлкен Алматы каналына жібереді. Су қоймасының ұзындығы – шамамен 6 км, ені 3 км-ге дейін жетеді, ал теңіз деңгейінен биіктігі 1060 метр шамасында.
Осындай жұмыс режиміне байланысты су қоймасы жыл сайын әртүрлі көрінеді. Көктемде және жаздың басында ол толы болады, ал суару маусымының соңына қарай деңгейі қатты төмендеп, лайлы түбі ашылып қалады. 2020 жыл сияқты сусыз жылдары су айдыны тартылып қала жаздады. 2025 жылдың көктемінде әлеуметтік желілерде бөгетке қауіп төнді деген қауесет тарады, бірақ Еңбекшіқазақ ауданының әкімдігі оны жоққа шығарды: бөгетті мамандар қосымша тексерген, елді мекендерге қауіп жоқ.
Қашан бару керек
- Мамыр – маусым. Ең қолайлы уақыт: су қоймасы толы, беткейлер әлі жасыл, ал су ең қанық көгілдір түсте болады.
- Шілде – тамыз. Ыстық (күндіз +30 °C және одан жоғары), су деңгейі біртіндеп төмендейді. Есесіне түндері салқын – биіктік білінеді.
- Қыркүйек – қазан. Ауа райы жұмсақ, табиғат алтын түске боялады, бірақ су айтарлықтай азайып, жағалау лайланады.
- Қыс. −10…−15 °C-қа дейін аяз бен қатты жел болуы мүмкін; Асы үстірті арқылы өтетін жолмен қыста көлік жүре алмайды десе болады.
Қалай жетуге болады
Су қоймасына қоғамдық көлік қатынамайды. Жеке көлік, бір күнге жалданған такси немесе Алматыдан ұйымдастырылған тур керек.
Шелек арқылы (негізгі жол)
Алматыдан Құлжа тасжолымен шығысқа қарай, Шелек арқылы жүріңіз. Шелек өзенінің көпірінен өткен соң, Көкпек асуына жетпей, оңға бұрылыңыз – су қоймасына ұзындығы шамамен 15 км асфальт жол апарады. Сапардың басты қызығы да осы жолда: жартасты тесіп салынған ұзындығы 300 метрдей туннельден өтесіз. Бір жаққа жол шамамен 3 сағат алады, қарапайым жеңіл көлік те жарайды.
Асы үстірті арқылы (жолсызжүргіштерге)
Танымал айналма бағыт: Алматы – Түрген – Түрген шатқалы – Асы үстірті – Бартоғайға түсу – Құлжа тасжолымен қайту. Шатқал мен үстірт арқылы өтетін жолдың бір бөлігі топырақты, шұқыры мен өткелдері көп, сондықтан жолсызжүргіш немесе клиренсі жоғары кроссовер қажет. Түрген шатқалы Іле Алатауы ұлттық паркіне кіреді, кіргені үшін экологиялық алым алынады. Тарифтер мен ережелерді өткізу бекетінен немесе ұлттық парктің сайтынан нақтылаңыз. Бұл бағытпен жазда және ерте күзде, құрғақ ауа райында жүрген дұрыс.
Немен айналысуға болады
- Бөгет және су ағызғыш. Шатқалдың ең әсем көрінісі бөгеттің жотасынан ашылады. Бөгеттің өзі – режимдік нысан: су ағызғышқа тек пайдаланушы ұйымның рұқсатымен жақындауға болады, ал күзет кіруді шектеуі мүмкін. Жабық учаскелерге өтуге тырыспаңыз.
- Фотосурет. Көгілдір су, қызғылт жартастар мен көк аспанның үйлесімі Бартоғайды өңірдегі ең көрікті жерлердің біріне айналдырады. Су тартылғанда су қоймасының түбі «марс» пейзажына ұқсап кетеді.
- Рафтинг. Бөгеттен төмен Шелек ұзындығы шамамен 13 км каньонмен ағады – бұл рафт пен каякпен жүзуге арналған белгілі бағыт. Онымен тек тәжірибелі нұсқаушылармен бірге және су шығыны қолайлы кезде ғана жүзуге болады.
- Балық аулау. Су қоймасында сазан, тұқы, мөңке бар, бахтах та кездеседі. Балық аулар алдында қолданыстағы ережелер мен уылдырық шашу кезеңіндегі тыйым мерзімін тексеріңіз.
- Пикник және кемпинг. Жағалауға шатыр тігуге болады. Жабдықталған орын жоқтың қасы, сондықтан бүкіл қоқысты өзіңізбен алып кетіңіз.
Шомылуға бола ма
Ресми түрде шомылуға тыйым жоқ, бірақ су суық: Шелек мұздықтардан қоректенеді, сондықтан жазда да судың температурасы +12…+15 °C-тан сирек көтеріледі. Жағалауы кей жерлерде батпақты әрі лайлы, ал түбі кенет тереңдеп кетеді. Балалармен келсеңіз немесе суық суда жүзу тәжірибеңіз болмаса, жағалаумен серуендеумен шектелген дұрыс. Бөгет пен су ағызғыштың маңында шомылмаңыз – онда қауіпті ағыстар бар.
Қайда түнеуге және тамақтануға болады
Су қоймасының дәл жанында қонақүй де, кафе де жоқ. Мынадай нұсқалар бар: жағалауда шатыр тігу, Құлжа тасжолы бойындағы ауылдардағы (мысалы, Байсейіт пен Шелек маңындағы) қонақ үйлер мен шағын қонақүйлер, не болмаса әрі қарай баратын болсаңыз, жол-жөнекей Көлсай көлдерінің жанындағы Сатыда немесе Шарын шатқалының маңында түнеу. Тамақ пен суды өзіңізбен алыңыз: соңғы дүкендер мен кафелер тасжолда және жақын маңдағы ауылдарда ғана бар.
Маңайда не көруге болады
- Биік таулы шалғындары мен обсерваториясы бар Асы үстірті;
- сарқырамалары бар Түрген шатқалы;
- Шарын шатқалы – шығысқа қарай шамамен бір жарым – екі сағаттық жол;
- Көлсай көлдері мен Қайыңды – 2–3 күндік бағыттың заңды жалғасы.
Білген жөн
- Байланыс су қоймасына баратын жолда және Асы үстіртінде үзіліп тұрады – офлайн карталарды алдын ала жүктеп алыңыз.
- Жанармайды Құлжа тасжолында құйып алыңыз: тауда жанармай құю бекеті жоқ.
- Жел мұнда, әсіресе түстен кейін, өте қатты соғады – шатырды мықтап бекітіңіз.
- Көлікпен судың дәл жанына бармаңыз: жағалау көп жерде лайлы, батып қалу оңай.
- Күн 1000 метрден асатын биіктікте қатты күйдіреді – бас киім, крем және қара көзілдірік қажет.
- Жылы киім жазда да керек болады: түнде температура күндізгіден 15 градусқа төмендеуі мүмкін.
Мұны да оқыңыз: Үлкен Алматы көлі және Астана (Вячеслав) су қоймасы.
