I және II топтағы мүгедектігі бар адамдар Қазақстанда баспананы қалай алады

Қазақстанда мүгедектігі бар адамдарды баспанамен қамту – маңызды әлеуметтік міндет. Мемлекеттік бағдарламалар I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарға тұрғын үй жағдайын жақсартуға, қолжетімді баспана алуға және қоғамға бейімделуге көмектеседі. Бұл бастамалар азаматтардың ең осал санаттарын қолдап, олардың лайықты өмір сүруіне жағдай жасайды. Бұл мақалада Қазақстанда мүгедектігі бар адамдарға баспана берудің құқықтық негізін, сондай-ақ қолданыстағы бағдарламалар мен жеңілдіктерді қарастырамыз.

Құқықтық негіз және жалпы ережелер

Қазақстанда мүгедектігі бар адамдардың баспана алу құқығын олардың қорғалуы мен қолдауын қамтамасыз ететін бірқатар заңнамалық акт реттейді. Негізгі нормативтік актілер:

1. «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заң. Ол тұрғын үй жағдайын жақсартуға мұқтаж азаматтарға, оның ішінде мүгедектігі бар адамдарға баспана берудің жалпы ережелері мен тәртібін айқындайды. Заң мемлекеттік тұрғын үй қорынан жеңілдетілген шартпен баспана алу мүмкіндігін қарастырады.
2. Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексі. Ол 2023 жылғы 1 шілдеден бастап бұрынғы «Қазақстан Республикасында мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қорғау туралы» Заңның орнын басты. Кодекс мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қолдау шараларын, соның ішінде олардың қажеттілігіне бейімделген баспанаға құқығын және коммуналдық қызметтерге ақы төлеудегі жеңілдіктерді реттейді.

Баспана алу өлшемшарттары

Баспана алу үшін үміткерлер белгілі бір талаптарға сай болуы керек:

1. Мүгедектік тобы. Әлеуметтік бағдарламалар бойынша баспанаға I және II топтағы мүгедектігі бар адамдар, сондай-ақ мүгедектігі бар бала тәрбиелеп отырған отбасылар үміткер бола алады. Мүгедектік тиісті құжаттармен расталуы тиіс.
2. Меншікте баспананың болмауы. Бағдарламаға қатысушылар баспанаға мұқтаж деп танылуы керек: соңғы бес жылда олардың өзінің, жұбайының және кәмелетке толмаған балаларының меншігінде баспана болмауы, не жалғыз баспанасы апатты деп танылуы тиіс.
3. Тұрғын үй кезегі. Баспанаға мұқтаждар есебіне тұрақты тіркелген жері бойынша тұру қажет. Қазір өтініш «Отбасы банктің» orken.otbasybank.kz порталы арқылы онлайн беріледі. Астана, Алматы және Шымкентте қалада кемінде үш жыл тұрақты тіркеуде тұру талап етіледі.

Бағдарламалардың ерекшеліктері

Мемлекеттік бағдарламалар баспананың бірнеше түрін ұсынады:

1. Жалдамалы баспана. Ол I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарға жеңілдетілген шартпен беріледі.
2. Несиелік баспана. Төмен пайыздық мөлшерлемемен және ұзақ мерзімге берілетін жеңілдетілген қарыз арқылы баспана сатып алуға мүмкіндік береді.

Осы құқықтық нормалар мен жалпы ережелер мүгедектігі бар адамдардың тұрғын үй жағдайын жақсартуға және оларды қоғамға бейімдеуге бағытталған қолдау бағдарламаларының негізі болып табылады.

Мемлекеттік бағдарламалар мен жеңілдіктер

Қазақстанда I және II топтағы мүгедектігі бар адамдардың тұрғын үй жағдайын жақсартуға арналған түрлі мемлекеттік бағдарлама мен жеңілдік бар. Олар баспананы, оның ішінде жалға алуды да, ипотеканы да жеңілдетілген шартпен алуға мүмкіндік береді.

«Бақытты отбасы» бағдарламасы

«Отбасы банктің» «Бақытты отбасы» бағдарламасы I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарды, мүгедектігі бар бала тәрбиелеп отырған отбасыларды, көпбалалы отбасыларды, жетім балалар мен ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды қолдауға арналған. Негізгі шарттары:

• пайыздық мөлшерлеме – жылдық 2%;
• бастапқы жарна – баспана құнының 10%-ы (өңірде қарастырылса, оны әкімдіктің тұрғын үй сертификатымен жабуға болады);
• қарыз мерзімі – 19 жылға дейін;
• отбасының әр мүшесіне шаққандағы табыс – ең төменгі күнкөріс деңгейінің бес еселенген мөлшерінен аспауы керек (2026 жылы – 254 550 теңге).

Бағдарламаға қатысушылар тұрғын үй кезегінде тұрып, «Отбасы банктен» депозит ашып, төлем қабілетін растауы керек. Өтінім қабылдау басталғанын «Отбасы банк» өз сайтында жариялайды.

Жалдамалы баспанаға субсидия

Бағдарлама бойынша азаматтардың әлеуметтік осал санаттарына, оның ішінде I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарға жеке баспананы жалдау ақысының 50%-ы көлемінде субсидия төленеді. Бағдарламаға қатысушы құны мен ауданы белгіленген нормаға сай келетін баспананы өзі табады. Содан кейін «Отбасы банк», субсидия алушы және пәтер иесі үшжақты шартқа қол қояды, ал жалдау ақысының жартысын мемлекет төлейді.

Бұл мүмкіндікті пайдалану үшін екі талапқа сай болу керек:

• үміткер тұрғын үй кезегінде тұруы тиіс;
• соңғы 6 айдағы отбасының әр мүшесіне шаққандағы орташа айлық табыс ең төменгі күнкөріс деңгейінен (2026 жылы – 50 851 теңге) аспауы керек.

Өтінімді «Отбасы банктің» сайтында кез келген уақытта беруге болады. Субсидия бағдарламасының басты артықшылығы – қатысушылар өз қажеттілігіне сай, өздеріне ыңғайлы аудандағы баспананы таңдай алады.

Сатып алу құқығынсыз жалдамалы баспана

I және II топтағы мүгедектігі бар адамдар жергілікті әкімдіктер жеңілдетілген шартпен беретін жалдамалы баспананы да ала алады. Жалдау шарты ұзақ мерзімге жасалып, әр бес жыл сайын ұзартылады. Мұндай баспананың бір бөлігін әкімдік өз шешімімен тұрғындардың меншігіне жеңілдетілген шартпен бере алады. Бағдарламаның басты артықшылығы – жалдау ақысының төмендігі: әдетте айына 15–20 мың теңге және коммуналдық төлемдер.

Жалдамалы баспана алу үшін кезекте тұру қажет. Үш және одан көп адамнан тұратын отбасының табысы әр адамға шаққанда ең төменгі күнкөріс деңгейінің екі еселенген мөлшерінен, бір-екі адамнан тұратын отбасы үшін 3,5 еселенген мөлшерінен аспауы керек.

Өтінім беру және кезекке тұру тәртібі

I және II топтағы мүгедектігі бар адамдардың баспанаға өтінім беріп, кезекке тұруы бірнеше кезеңнен тұрады. Әрқайсысын қарастырайық.

1-қадам: «Отбасы банк» порталына кіру

Компьютер арқылы orken.otbasybank.kz порталына кіріп, электрондық цифрлық қолтаңба (ЭЦҚ) арқылы авторизациядан өтіңіз.

2-қадам: өтінім беру

Тұрғын үй кезегіне тұруға онлайн өтінім толтырып, «I және II топтағы мүгедектігі бар адамдар» санатын таңдаңыз. Мәліметтердің көбі, оның ішінде мүгедектік туралы деректер, мемлекеттік дерекқорлардан алынады; қажет болса, қосымша құжаттарды тіркеңіз. Өтінім берілгеннен кейін сізге және отбасы мүшелеріңізге SMS келеді. Оған деректерді өңдеуге келісім беріп жауап қайтару керек, әйтпесе өтініш қабылданбайды.

3-қадам: өтінімнің қаралуын күту

Шешім бір жұмыс күні ішінде, ал өтінімге құжат тіркелсе, үш күнге дейін қабылданады. Сізге кезекке қойылғаныңыз туралы реттік нөмірі көрсетілген хабарлама немесе дәлелді бас тарту келеді.

4-қадам: кезекке тұру

Өтінім мақұлданған соң сіз тұрғын үй кезегіне қойыласыз. Өтінімнің мәртебесін жеке кабинеттен үнемі тексеріп, өзіңіз бен отбасыңыз туралы мәліметті уақытында жаңартып отырыңыз. Әйтпесе кезегіңіз белсенді емес мәртебеге өтіп кетуі мүмкін.

5-қадам: төлем қабілетін растау

Несиелік баспана қарастырылған бағдарламалар үшін төлем қабілетін растау қажет. Ол үшін банкке соңғы 6 айдағы табыс туралы мәлімет беру керек. Осы мәлімет арқылы қарызды өтей алатыныңыз тексеріледі.

6-қадам: баспананы іздеу және таңдау

Кезегіңіз келгенде «Отбасы банк» ұсыныс туралы SMS жібереді. Қарыз немесе жалдау мақұлданғаннан кейін лайықты баспананы іздеу басталады. Жылжымайтын мүлікті таңдап, бағалауға шектеулі мерзім беріледі, сондықтан бұл кезеңге алдын ала дайындалған дұрыс.

Осы тәртіп I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарға қолжетімді мемлекеттік бағдарламалар мен жеңілдіктерді пайдаланып, баспанаға өтінімді дұрыс дайындап, беруге көмектеседі.

Мемлекеттік бағдарламалардың артықшылықтары мен кемшіліктері

Азаматтардың әлеуметтік осал санаттарын, оның ішінде I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарды баспанамен қамтуға бағытталған мемлекеттік бағдарламалардың айтарлықтай артықшылықтары бар. Олардың негізгілері:

1. Төмен пайыздық мөлшерлеме. Мемлекеттік бағдарламалардың басты артықшылығының бірі – ипотекалық қарыз бойынша мөлшерлеменің едәуір төмен болуы. Мысалы, «Бақытты отбасы» бағдарламасының мөлшерлемесі жылдық небәрі 2%, сондықтан табысы аз отбасылар да баспаналы бола алады.
2. Мемлекеттің қолдауы. Мемлекеттік бағдарламалар қатысушыларға тұрақты қолдау мен қорғау береді. Бұл қаржылық көмекті де, әкімшілік жәрдемді де қамтиды, сондықтан баспана алу сенімдірек болады.
3. Ұзақ мерзімді қарыз. Бағдарламалар қарызды ұзақ мерзімге береді. Соның арқасында ай сайынғы төлем азайып, қаржылық мүмкіндігі шектеулі отбасылар үшін қолжетімді болады.
4. Бағдарламалардың алуан түрлілігі. Мемлекеттік бағдарламалар жалдамалы баспанадан бастап несиелік баспанаға дейін түрлі нұсқа ұсынады. Бұл әр адамның қажеттілігі мен мүмкіндігіне қарай ең қолайлы нұсқаны таңдауға жол ашады.

Артықшылығы көп болғанымен, бағдарламалардың өтінім бермес бұрын міндетті түрде ескеретін кемшіліктері де бар. Негізгі кемшіліктері:

1. Ұзақ кезек. Мемлекеттік бағдарламаларға сұраныс жоғары болғандықтан, баспана кезегін ұзақ, кейде бірнеше жыл күтуге тура келеді. Бұл тұрғын үй жағдайын шұғыл жақсартуға мұқтаж отбасылар үшін әсіресе қиын.
2. Іріктеудің қатаң өлшемшарттары. Бағдарламаға қатысушылар бірқатар қатаң талапқа сай болуы керек: басқа баспанасының болмауы, табыстың шекті деңгейі, төлем қабілетін растау және т.б. Сондықтан кейбір үміткерлер бағдарламаға қатыса алмайды.
3. Баспананың шектеулі болуы. Бағдарламалар болғанымен, қолжетімді баспана саны шектеулі әрі мұқтаждардың бәрінің сұранысын өтей алмайды. Өңірлер арасындағы айырмашылық та Қазақстанның әр облысындағы бағдарламалардың қолжетімділігіне әсер етеді.

Іс жүзінде бұл қалай болуы мүмкін

Төменде бағдарламалардың мүгедектігі бар адамдар үшін қалай жұмыс істейтінін көрсететін шартты мысалдар келтірілген.

1-мысал: әкесі II топтағы мүгедектігі бар отбасы

Төрт адамнан тұратын отбасы «I және II топтағы мүгедектігі бар адамдар» санаты бойынша кезекте тұр. Кезегі келгенде отбасы «Бақытты отбасы» бағдарламасы бойынша ипотека рәсімдейді: 2%-дық мөлшерлеме мен 10%-дық бастапқы жарнаның арқасында пәтер сатып алып, тұрғын үй жағдайын едәуір жақсарта алады.

2-мысал: I топтағы мүгедектігі бар жалғызбасты әйел

Әкімдіктің жалдамалы баспанасына кезегі келгенше әйел пәтерді субсидиямен жалдап тұрады: жалдау ақысының жартысын ол үшін мемлекет «Отбасы банк» арқылы төлейді. Кезекке тұруға және субсидия алуға өтініш мемлекеттік органдарға бармай-ақ, онлайн беріледі.

Қазақстанда I және II топтағы мүгедектігі бар адамдарды қолдауға арналған мемлекеттік бағдарламалар азаматтардың ең осал санаттарын лайықты баспанамен қамтуда басты рөл атқарады. Қиындықтарына қарамастан, бұл бастамалардың артықшылығы көп, олар мүгедектігі бар адамдардың өмір сапасын жақсартуға шын мәнінде көмектеседі.